Τα μυστικά αρχεία του Βατικανού ή αλλιώς στα λατινικά Archivum Secretum Apostolicum Vaticanum, είναι το κτήριο όπου φυλάσσονται τα κρατικά έγγραφα και αλληλογραφία του κράτους του Βατικανού. Αποτελούν ιδιοκτησία του εκάστοτε Πάπα, και με τον θάνατο ή παραίτηση του η ιδιοκτησία περνά στον επόμενο Πάπα. Έως τις αρχές του 17ου αιώνα βρίσκονταν στην βιβλιοθήκη του Βατικανού, διαχωρίστηκαν όμως μετά από ενέργεια του Πάπα Παύλου Ε´ στον δικό τους χώρο με εξαιρετικά περιορισμένη πρόσβαση. Παρέμειναν απρόσιτα σε εξωτερικούς μελετητές έως το 1881, όταν ο Πάπας Λέων ΙΓ´ επέτρεψε την μερική πρόσβαση περιορισμένων τμημάτων αρχείου σε εξωτερικούς μελετητές, ρύθμιση που ισχύει έκτοτε.

Παρότι είναι γνωστά ως μυστικά αρχεία, η λατινική λέξη secretum χρησιμοποιείται στην συγκεκριμένη περίπτωση περισσότερο με την έννοια του ιδιωτικού και όχι κρυφού, καθώς στο αρχείο βρίσκεται η ιδιωτική αλληλογραφία των Παπών και τα έγγραφα του κράτους του Βατικανού. Το σύνολο της συλλογής αποτελεί ιδιοκτησία του Πάπα, και τα άλλα αξιώματα και θεσμοί του Βατικανού όπως η ρωμαϊκή κουρία ή η Αγία Έδρα δεν έχουν πρόσβαση σε αυτό, και διαθέτουν τα δικά τους ξεχωριστά αρχεία. Τα περιεχόμενα του αρχείου γίνονται διαθέσιμα για μελέτη μόνο σε συγκεκριμένα τμήματα τους, και υπάρχει υλικό στο οποίο απαγορεύεται η πρόσβαση για εξωτερικούς μελετητές, συμπεριλαμβανομένου του οποιουδήποτε υλικού μετά το 1939. Τα μυστικά αρχεία βρίσκονται δίπλα στην βιβλιοθήκη του Βατικανού, και η πρόσβαση σε αυτά γίνεται μέσω της Πόρτα ντι Σάντα Άννα. Αιτήσεις για είσοδο γίνονται δεκτές μόνο σε εγκεκριμένους μελετητές με επιστημονικό ενδιαφέρον και με επαρκείς γνώσεις έρευνας σε αρχείο. Προκειμένου να γίνουν δεκτοί, χρειάζονται συστατική επιστολή από ακαδημαϊκό ή ερευνητικό ίδρυμα ή από εμπειρογνώμονα ιστορικό. Δεν γίνονται δεκτοί προπτυχιακοί φοιτητές. Υπάρχουν αυστηροί περιορισμοί στην πρόσβαση στο αρχείο, όπου απαγορεύεται η πρόσβαση σε οποιοδήποτε υλικό μετά το 1939, ενώ υπάρχει ένα ολόκληρο τμήμα σχετικά με τις προσωπικές σχέσεις με τους καρδιναλίους στο οποίο απαγορεύεται η πρόσβαση από το 1922 και έπειτα.

Η βιβλιοθήκη λεηλατήθηκε από τον Ναπολέοντα Βοναπάρτη τον δέκατο έβδομο αιώνα.  Τα κλοπιμαία έγγραφα, που κάλυπταν μια περίοδο περίπου 12 αιώνων, μεταφέρθηκαν στο Παρίσι. Ανάμεσα τους βρέθηκε κι ο αφορισμός του Μαρτίνου Λούθηρου το 1521, θεμελιωτή του προτεσταντισμού, από τον Πάπα Λέων Χ για την σκληρή κριτική και την αφισοκόλληση των θέσεων του Λούθηρου απέναντι στα συγχωροχάρτια, που εξέδιδε ο πάπας.  Ακόμα, παρουσιάζονται δίκες ανθρώπων, όπως του Γαλιλαίου τον 17ο αιώνα, που καταδικάστηκε για τις θεωρίες του ως αιρετικός, αναγκασμένος να περάσει το υπόλοιπο της ζωής του σε κατ’ οίκον περιορισμό. Αλλά και έγγραφα, που αφορούν τη συνεργασία της Αγίας Έδρας με τον Χίτλερ και τον Μουσολίνι. Τα Archivum Secretum μπορεί να φαίνεται ότι αναφέρονται σε «μυστικά» αρχεία αλλά η μετάφραση είναι πιο κοντά στην έννοια «ιδιωτικά» αρχεία. Είναι ένα μέρος όπου αποθηκεύονται προσωπικά έγγραφα όλων των Παπών. Δεν υπήρχε πρόθεση να κρατηθούν μυστικά αυτά τα έγγραφα. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι μπορεί ο καθένας να τα δει. Τα αρχεία, που ιδρύθηκαν το 1612, ήταν κλειστά για το κοινό μέχρι το 1881, όταν ο Πάπας Λέων ΙΓ” επέτρεψε σε καθολικούς μελετητές να τα ερευνήσουν. Τα τελευταία χρόνια, οι περιορισμοί που αφορούν τους ερευνητές έχουν ελαφρώς χαλαρώσει, αλλά εξακολουθούν να παραμένουν αρκετά αυστηροί. Μόνο προσεκτικά διαπιστευμένοι μελετητές επιτρέπεται να εισέλθουν. Δημοσιογράφοι, φοιτητές και ερασιτέχνες ιστορικοί απαγορεύονται. Και ακόμα κι αν κάποιοι πληρούν τις προϋποθέσεις για να τα δουν, δεν επιτρέπεται η εκτενής έκθεσή τους. Οι μελετητές μπορούν να ζητήσουν μέχρι και τρεις φακέλους την ημέρα. Πριν από τρία χρόνια, το Βατικανό αποφάσισε να για τους εορτασμούς της 400η επετείου των Αρχείων να εκθέσει 100 από αυτά σε δημόσια προβολή για πρώτη φορά στα Μουσεία του Καπιτωλίου στη Ρώμη. Βέβαια, με 50 μίλια ραφιών και έγγραφα που χρονολογούνται από τον 8ο αιώνα, τα 100 αντικείμενα είναι απλά σταγόνα στον ωκεανό.

Τα μόνα έγγραφα που δεν μπορεί να δει κανείς είναι εκείνα που δεν έχουν ακόμη συμπληρώσει 75 χρόνια ζωής, λόγω προστασίας διπλωματικών και κυβερνητικών πληροφοριών. Υπάρχουν και ευρετήρια για να δει κανείς ποια έγγραφα υπάρχει στα αρχεία. Τα μυστικά αρχεία του Βατικανό εκτιμάται ότι είναι σε ράφια 84 χιλιόμετρα και υπάρχουν 35.000 τόμοι στον κατάλογο. Βέβαια πρόκειται ουσιαστικά για μια εκτεταμένη συλλογή από παπικές βούλες, πρακτικά, επιστολογραφία και ιστορικά κιτάπια της Αγίας Έδρας των τελευταίων τεσσάρων αιώνων. Ήταν ο Πάπας Παύλος Ε’ αυτός που διαχώρισε κατά τον 17ο αιώνα (1612) τα μυστικά αρχεία από τη βιβλιοθήκη του Βατικανού, νιώθοντας πως τα γραπτά των προκαθήμενων του ρωμαιοκαθολικισμού είχαν ιστορική αξία και έπρεπε να διασωθούν. Αρκετοί ακαδημαϊκοί έχουν αφήσει συνωμοσιολογικές αιχμές για τον τρόπο που παρέχεται η πρόσβαση στα αρχεία. Γιατί δεν μπορούν δηλαδή να κοιτάξουν στα ράφια; Αλλά και οι ίδιοι οι κατάλογοι είναι ογκώδεις και δύσχρηστοι. Παρόλο που κάποια έγραφα έχουν βγει στο φως της δημοσιότητας και ο κόσμος είχε την δυνατότητα να τα παρακολουθήσει, υπάρχουν ακόμα πολλές θεωρίες συνωμοσίας που αφορά την ιστορία του Βατικανού. Ορισμένοι πιστεύουν ότι φιλοξενεί αποδείξεις εξωγήινης ζωής. Άλλες, αρχαία κείμενα που διαψεύδουν την ύπαρξη του Ιησού. Κανείς όμως δεν γνωρίζει τι βιβλία υπάρχουν στην βιβλιοθήκη. Η πρόσβαση για κάποια βιβλία είναι ήδη δύσκολη, οπότε ίσως αυτές οι γνώσεις που διαθέτουν, αφορά μέρος της ιστορίας που δεν γνωρίζουμε αλλά και γνώσεις που μπορούν να αλλάξουν την ανθρωπότητα ολόκληρη.

Νίκος Ντουντουλάκης, Δημοσιογράφος