Ο Μέγας Αλέξανδρος και η ιστορία του για κάποιους είναι θέμα ταμπού. Κυρίως μετά την υπογραφή της Συμφωνίας των Πρεσπών. Κι αν ο Τύμβος Καστά τελικά είναι ο τάφος του; Ίσως και να αποδείξει ότι ο Έλληνας Μακεδονομάχος, δεν έχει καμία σχέση με τα Σκόπια.. Διότι όπως είχε πει και ο Ευριπίδης «ο χρόνος δίνει όλες τις απαντήσεις χωρίς να χρειάζονται καν οι ερωτήσεις».

Η θεωρία αυτή έδεσε με τη συνήθη ελληνική πρακτική της εξαγωγής πρώιμων συμπερασμάτων και φυσικά της πολιτικής εκμετάλλευσης, χωρίς οι επιστήμονες να μείνουν εκτός.

Αμφισβήτησαν μέχρι και τη χρονολόγηση..

 Μετά τις πρώτες ανεπίσημες ανακοινώσεις ότι ο τάφος είναι μακεδονικός, τον Σεπτέμβριο του 2014 η αρχαιολόγος Όλγα Παλαγγιά έκανε την υπόθεση ότι ο τάφος είναι ρωμαϊκός και μάλιστα του 1ου π.Χ. αιώνα και μάλιστα συνδέεται με τη μάχη των Φιλίππων (42 πΧ). Τον Νοέμβριο του 2014 η ίδια δήλωσε ότι ο πυρήνας του τάφου είναι μακεδονικός και ότι τον 1ο αιώνα προστέθηκαν οι Σφίγγες, οι Καρυάτιδες και πιθανότατα το ψηφιδωτό. Ο αρχαιολόγος Antonio Corso που μελέτησε τα γλυπτά του τάφου από κοντά, απέρριψε τις υποθέσεις της Παλαγγιά και θεώρησε ότι αυτές σχετίζονται με δόγματα αμερικανικών πανεπιστημίων. Μ’ όλες αυτές τις αντιπαραθέσεις, ξέχασαν να μελετήσουν το μεγαλείο του έργου, το τι πλούτος και μυστήριο υπάρχει εκεί μέσα. Μιλάμε για μια έκταση με περίμετρο 497 μέτρων και με διάμετρο σχεδόν 160. Για ένα μνημείο που για να χτιστεί μεταφέρθηκαν 3.000 τόνοι μαρμάρου από την Θάσο.

Όλα τα στοιχεία οδηγούν στον Αλέξανδρο τον Μέγα..

Η συσχέτιση του ταφικού μνημείου της Αμφίπολης με τον τάφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου είχε απασχολήσει κατά πολύ την κοινή γνώμη -όχι μόνο σε διεθνές, αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο- ως ένας από τους πιθανούς υποψήφιους. Η επιστημονική κοινότητα έφερε σαφώς αντιπαραθέσεις γι’ αυτό το ενδεχόμενο, καθώς δεν υπάρχουν ιστορικές μαρτυρίες και αρχαιολογικά ή ανθρωπολογικά δεδομένα που να υποδεικνύουν κάτι τέτοιο. Πολλοί επίσης συσχέτιζαν τον τάφο με τον φιλόσοφο Αριστοτέλη ή τη μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, Ολυμπιάδα.

Από ιστορικά στοιχεία προκύπτει ότι ο Καρακάλλας -επίσημα γνωστός ως Αντωνίνος, Ρωμαίος αυτοκράτορας από το 198 έως το 217-  που πληροφορήθηκε για αυτόν τον τάφο, όταν πήγε και τον είδε, διαπίστωσε ότι δεν ήταν του Μέγα Αλεξάνδρου και τον κατέστρεψε μαζί με τη μισή πόλη που διέδιδε αυτήν τη φήμη.

Η Αμφίπολη είναι το οστεοφυλάκιο της δυναστείας των Τημενιδών, οπότε θα ήταν και το πιο λογικό να είναι ο τάφος του Μ. Αλεξάνδρου, όπως και της Ρωξάνης και της Ολυμπιάδας. Άλλωστε και η πρώην γενική γραμματείας του Υπουργείου Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, το 2014 έκανε αυτή τη σύνδεση.

Ποιοι είναι οι Τημενίδες

Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, στην «Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου», οι Αργεάδες ήταν αρχικά οι Τημενίδες από το Άργος, όπου κατέβηκαν από τα υψίπεδα στην Νότια Μακεδονία , έδιωξαν τους Πιερίδες από την Πιερία και κατέλαβαν στη Παιονία μια στενή λωρίδα γης κοντά στον Αξιό ποταμό, που εκτεινόταν από την Αρχαία Πέλλα μέχρι τη θάλασσα. Πρόσθεσαν επίσης την Μυγδονία στις περιοχές τους, αποβάλλοντας τους Ηδωνούς, Εορδούς και τους Αλμωπείς από τις περιοχές τους.

Η Δυναστεία των Αργεαδών ήταν αρχαίος ελληνικός βασιλικός οίκος. Ήταν η επικρατούσα δυναστεία της Μακεδονίας περίπου από το 700 έως το 310 π.Χ.. Η παράδοση τους, όπως περιγράφεται σε αρχαιοελληνική ιστοριογραφία, προέρχεται από το Άργος. Αρχικά οι άρχοντες της ομώνυμης δυναστείας  στην εποχή του Φιλίππου του Β’ είχαν αυξήσει την επιρροή τους, με αποτέλεσμα να συμπεριλάβουν στην διοίκηση της Μακεδονίας όλες της βόρειες περιοχές της Μακεδονίας. Τα πιο εξέχοντα μέλη του οίκου ήταν ο Φίλιππος Β’ της Μακεδονίας και ο Αλέξανδρος ο Μέγας, όπου και κάτω από την αρχηγία τους, το Βασίλειο της Μακεδονίας άρχισε να κατακτά έδαφος στην Ελλάδα, νίκησε την Αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών και επεκτάθηκε έως την Αίγυπτο και την Ινδία.

Το γενεαλογικό δέντρο των Μακεδόνων βασιλέων αποδείκνυε ότι ήταν Αργείοι, Τημενίδες από το Άργος, απόγονοι δηλαδή του Ηρακλή, Ηρακλείδες, μια και ο Τήμενος ήταν βασιλιάς του Άργους που καταγόταν από τον Ηρακλή, γιο του Δία. Γι’ αυτό και ο Ηρακλής σε επιγραφές αναφέρεται ως Ηρακλής Πατρώος και γι’ αυτό είναι συχνή η παρουσία του σε ειδώλια, νομίσματα, πήλινα σφραγίσματα, πλακίδια και αλλού.

Από τον Ηρόδοτο, για τον οποίο οι Μακεδόνες φαίνεται να αποτελούν ένα ελληνικό φύλο όπως τα άλλα  –το αποκαλεί μάλιστα Δωρικόν έθνος–  γνωρίζουμε τα ονόματα των Μακεδόνων βασιλέων από τον πρώτο βασιλιά Περδίκκα Α’ μέχρι τον Περδίκκα Β’. Είναι οι: Περδίκκας Α’, Αργαίος, Φίλιππος, Αέροπος, Αλκέτας, Αμύντας, Αλέξανδρος, Περδίκκας Β’. Σύνολο οκτώ. Τον ίδιο αριθμό χωρίς αναφορά στα ονόματα κάνει και ο Θουκυδίδης, ο οποίος επίσης μαρτυρεί την ελληνική καταγωγή του Περδίκκα. Οι δύο ιστορικοί συμφωνούν και στο ότι ο πρώτος Περδίκκας ήρθε στη Μακεδονία «το αρχαίον», δηλαδή τον 6ο αι. π.Χ. ή νωρίτερα. Με τριάντα χρόνια η κάθε γενιά των βασιλέων υπολογίζεται ότι ο πρώτος Περδίκκας βασίλευσε γύρω στα 650 π.Χ. Αυτή είναι η επίσημη γενεαλογία τον 5ο αι. π.Χ.

Τα ευρήματα που καθηλώνουν τον καθένα

Εμβληματικός είναι ο Λέων της Αμφίπολης, ένα γλυπτό μεγάλων διαστάσεων με ύψος πάνω από 5,30 μέτρα του οποίου τα τμήματα βρέθηκαν αρχικά από Έλληνες στρατιώτες το 1913 και κατόπιν από Άγγλους στρατιώτες το 1916 που κατασκεύαζαν οχυρωματικά έργα στην ευρύτερη περιοχή, σε απόσταση 4,4 χλμ σε ευθεία γραμμή από τον τύμβο. Το 1936 συναρμολογήθηκε και τοποθετήθηκε κοντά στην περιοχή όπου βρέθηκε, στη δυτική όχθη του Στρυμόνα. Αργότερα, από τις ανασκαφικές έρευνες αποδείχθηκε ότι η αρχική του θέση ήταν πάνω στο οικοδόμημα 10×10 μέτρων που βρέθηκε στην κορυφή του λόφου Καστά.

Αξιοθαύμαστα ευρήματα του Αυγούστου του 2014 είναι οι Σφίγγες στην είσοδο του διαφραγματικού τοίχου που μοιάζουν με φύλακες, όπως και οι Καρυάτιδες που βρίσκονταν πιο μέσα.

Το πιο όμορφο και ξεχωριστό όμως είναι το ψηφιδωτό στον δεύτερο θάλαμο με θέμα την αρπαγή της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα. Το θέμα είναι γνωστό από την ελληνική μυθολογία και έχει αναπαρασταθεί σε δύο τουλάχιστον περιπτώσεις σε μακεδονικό τάφο. Παρ’ όλα αυτά ακούστηκε και κάτι που δε θα το πίστευε κανείς.. «Είναι μια άτεχνα σκηνοθετημένη ιστορία για να διασπαστεί η προσοχή των Ελλήνων από τα οικονομικά μέτρα», υποστηρίζει ο ακαδημαϊκός Βασίλης Πετράκος, ενώ ακόμη κι όταν η σκαπάνη φτάνει στον τρίτο και στον τέταρτο θάλαμο, οι επικριτές επιμένουν πως καμία ουσιαστική και νέα επιστημονική γνώση δεν προέκυψε από τις ανασκαφές. Ακόμη κι εδώ υπάρχει αμφισβήτηση.

Παρά όμως αυτά τα ευτράπελα, ένα είναι είναι σίγουρο. Είμαστε όλοι μάρτυρες ενός σαγηνευτικού και πλούσιου παρελθόντος. Αποδείξεις ενός μεγαλείου του χθες και ελπίδες της ματαιοδοξίας του σήμερα.

Οι πέντε τάφοι της δυναστείας των Τημενιδών

Το Μάρτιο του 2014 ανακοινώθηκε ότι 5 νέοι τάφοι που ανακαλύφθηκαν στη Βεργίνα, φαίνεται πώς ανήκουν σε μέλη της δυναστείας των Τημενιδών, ή ακόμα και στον ίδιο τον βασιλιά Κάσσανδρο ή κάποιον από τους γιους του, όπως ανέφερε η διευθύντρια της ΙΖ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Οι αναλύσεις των πέντε σκελετών που βρέθηκαν στον τάφο μαρτυρούν πως πρόκειται για μια γυναίκα άνω των 60 ετών, δυο άντρες μεταξύ 35 και 45 ετών, ένα βρέφος και τα οστά ενός ακόμη άντρα που πιθανολογείται πως είχε αποτεφρωθεί. Κι ενώ η ανάλυση συνεχίζεται, χωρίς να είναι βέβαιη η κατάληξη, μια επιγραφή έρχεται να δώσει- σύμφωνα με την επικεφαλής των ανασκαφών Κατερίνα Περιστέρη απάντηση.

Η επιγραφή «Παρέλαβον Ηφαιστίωνος»

Οι επιγραφές που βρέθηκαν στον περίβολο του τύμβου, κοντά στον Λέοντα της Αμφίπολης, δείχνουν ότι το ταφικό μνημείο ήταν για τον Ηφαιστίωνα, τον επιστήθιο φίλο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και δημιουργήθηκε κατόπιν εντολής του μεγάλου στρατηλάτη. Βρέθηκαν στον περίβολο του τάφου τρεις επιγραφές (επάνω σε αρχιτεκτονικά μέλη του ταφικού μνημείου) στις οποίες είναι χαραγμένη η φράση αυτή. Σε συνδυασμό με το μονόγραμμα του Αντίγονου του Μονόφθαλμου (στρατηγού του Μεγάλου Αλεξάνδρου) αλλά και τα νομίσματα της εποχής του Αλέξανδρου του Γ’ και του Κασσάνδρου, οδηγούν την κ. Περιστέρη στο συμπέρασμα πως το μνημείο ανήκει στον Ηφαιστίωνα. Τον ευγενή, στρατιωτικό, στενό φίλο  -και για κάποιους-  εραστή του βασιλιά της Μακεδονίας. Το γεγονός ότι πέθανε 8 μήνες μετά τον γιο του Φιλίππου δεν αλλάζει την άποψή της, καθώς υποστηρίζει πως ήδη ο Αλέξανδρος είχε παραγγείλει την κατασκευή τέτοιων ταφικών μνημείων προς τιμή του.

Ο Τύμβος Καστά «δείχνει» στους Δελφούς

Τον Μάρτιο του 2018 δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο ομότιμος καθηγητής Ανωτέρας Γεωδαισίας και Χαρτογραφίας του ΑΠΘ, Ευάγγελος Λιβιεράτος ότι παρατήρησε και επιβεβαίωσε πως ο άξονας της εισόδου του Τύμβου Καστά στην Αμφίπολη έχει προσανατολισμό στους Δελφούς. Είπες πως «καθώς προχωρούσαν οι ανασκαφικές εργασίες στο ταφικό μνημείο, αποκαλύπτονταν τα πρώτα ευρήματα και άρχισαν να δίδονται φωτογραφίες στη δημοσιότητα. Ήταν το 2014, όταν παρατήρησα ότι ο άξονας εισόδου του ταφικού διαδρόμου του μνημείου ήταν έκκεντρος, δηλαδή, ενώ το μνημείο είναι τέλειος κύκλος, ο άξονας της εισόδου δεν διευθύνεται προς το κέντρο του κύκλου». Επίσης δήλωσε πως «από μια πρόχειρη μελέτη στη δορυφορική εικόνα του κυκλικού μνημείου στο google earth είδα πως ο άξονας είναι προσανατολισμένος κατά το αζιμούθιο προς μια διεύθυνση, η οποία προεκτεινόμενη περνάει από ένα… μαγικό σημείο». Στα επόμενα βήματα της έρευνας, αφού έλεγξε τον προσανατολισμό του άξονα εισόδου στο μνημείο από επιτόπου στοιχεία και έκανε τους σχετικούς υπολογισμούς, επιβεβαίωσε την αρχική του εκτίμηση: Ο προσανατολισμός της εισόδου του Τύμβου Καστά οδηγεί στους Δελφούς! Τους ίδιους υπολογισμούς επανέλαβε και επανεπιβεβαίωσε από αποτυπώσεις της εισόδου, που έχουν ήδη δοθεί στη δημοσιότητα.

«Ξαναχτίζουν» τον περίβολο του τύμβου Καστά. Η επιστροφή των 330 μαρμάρων

Στις δύο Ιανουαρίου 2020 ο Μιχάλης Λεφαντζής – Δρ Αρχιτέκτονας Μηχανικός Διεύθυνσης Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων Υπουργείου Πολιτισμού παρουσίασε στη Δημοτική Τηλεόραση Θεσσαλονίκης TV100 την ολοκλήρωση ενός έργου στον τύμβο που ξεκίνησε τον περασμένο Σεπτέμβριο. Πρόκειται για τη μεταφορά 330 αρχιτεκτονικών μελών (μεγάλα κομμάτια μαρμάρου) τα οποία ήταν στοιβαγμένα εκεί που βρίσκεται το λιοντάρι της Αμφίπολης και τα οποία, στη συντριπτική τους πλειοψηφία, ανήκουν στον περίβολο του ταφικού μνημείου όπου και θα επανατοποθετηθούν.

Αναφορικά με την ταυτότητα του μνημείου που ανασκάφθηκε το 2014, o κ. Λεφαντζής αναφέρθηκε στην εποχή του βασιλείου του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

«Είναι ένα στρατιωτικό ηρώο μεγάλης και εμβληματικής αξίας για το Μακεδονικό κράτος. Αυτοί που κατασκεύασαν αυτό το οικοδομικό σύνολο, είχαν την εμπειρία της Ανατολής. Επέστρεψαν με την ικανότητα να σχεδιάσουν ένα αρχιτεκτονικό υβρίδιο, ένα μοντέλο που είναι πάρα πολύ σημαντικό για την ιστορία της αρχιτεκτονικής και της αρχαιολογίας».

Το μνημείο θα είναι επισκέψιμο στα επόμενα δυο χρόνια σε ομάδες επιστημόνων και μελετητών ενώ για την ολοκλήρωση των έργων αποκατάστασης θα περάσουν πολλά χρόνια..

Με τα στοιχεία που έχουν προκύψει μέχρι στιγμής, θα μπορούσε να είναι ο τάφος του Μ. Αλεξάνδρου.. Ακόμη κι αν είναι κάποιου άλλου, δε παύει να είναι ένα μνημείο που δείχνει την πολιτισμική κληρονομιά της χώρας. Μέχρι και σήμερα υπάρχουν αμφισβητήσεις για το μεγαλείο αυτό, αλλά το θέμα είναι πως βλέπουμε το δέντρο και όχι το δάσος. Δυστυχώς τα συμφέροντα πάνε πάνω από την αλήθεια, πόσο μάλλον για τα εθνικά.. Ας μη ξεχνάμε πως πέρα από τους ομογενείς που προσφέρθηκαν να δώσουν χρήματα, υπήρξε και η προσφορά ντόπιου επιχειρηματία, που ήθελε να δώσει 1.000.000 ευρώ για να συνεχιστούν οι ανασκαφές, αλλά δεν τα πήραν τα χρήματα.

Μαρία Γερμαντζίδου, Δημοσιογράφος