Ο Άγγελος Σικελιανός είναι ένας από τους πιο λυρικούς ποιητές που μας παρέδωσε η ελληνική λογοτεχνία. Αυτό το φανερώνει και το γεγονός, ότι ο ίδιος προτάθηκε από την Εταιρεία Ελλήνων λογοτεχνών δύο φορές για το βραβείο Νόμπελ. Στην ιστορία έχει μείνει γνωστός όχι μόνο για το «Ηχήστε οι σάλπιγγες», που εκφωνήθηκε στην κηδεία του Παλαμά αλλά και για την θρησκευτικότητά του, τις Δελφικές γιορτές, τη φιλοσοφική του σκέψη. Αλλά ας πάρουμε από την αρχή την πολυτάραχη ζωή του ποιητή αυτού.

Η ζωή του

Ο Α. Σικελιανός γεννήθηκε στις 15 Μαρτίου του 1884 στην Λευκάδα. Ήταν το τελευταίο από τα πέντε παιδιά του Ιωάννη Σικελιανού και της Χαρίκλειας. Ο πατέρας του ήταν καθηγητής της ιταλικής και γαλλικής γλώσσας στο τοπικό γυμνάσιο, ενώ η μητέρα του προερχόταν από μία καλλιεργημένη και αρχοντική οικογένεια. Όσον αφορά τις σπουδές του, τα πρώτα χρόνια μαθήτευσε κοντά στον πατέρα του κι έπειτα ολοκλήρωσε το Δημοτικό σχολείο, το Ελληνικό και το Γυμνάσιο. Τα πρώτα του χρόνια στη Λευκάδα κυλούσαν ομαλά, χωρίς να υπάρχουν κάποια λογοτεχνικά συμβάντα. Η επαφή με τη λογοτεχνία και με τις άλλες ασχολίες, που τον έκαναν γνωστό κι αγαπητό έγινε στην Αθήνα.

Το 1901, λοιπόν, ο Σικελιανός πηγαίνει στην Αθήνα για να σπουδάσει νομικά. Όμως πολύ γρήγορα παράτησε τον κλάδο αυτό, καθώς το ενδιαφέρον του κέντρισε η ποίηση και η ηθοποιία. Συγκεκριμένα, όταν εγκαταστάθηκε στην πρωτεύουσα ήρθε σε επαφή με τη Νέα Σκηνή του Κ. Χρηστομάνου, στην οποία δούλεψε σαν ηθοποιός. Βέβαια η καριέρα του στο θεατρικό σανίδι δεν διήρκησε πολύ. Ενώ βρισκόταν «επί σκηνής» άρχισε να δημοσιεύει και τα πρώτα του ποιήματα, συνεργαζόμενος με πολλά λογοτεχνικά περιοδικά της εποχής, όπως ο Νουμάς, ο Διόνυσος και τα Παναθήναια.

Τον Αύγουστο του 1906 γνωρίζεται με την εύπορη αμερικανίδα, Εύα Πάλμερ, με την οποία θα παντρευτεί τον επόμενο χρόνο στη Λευκάδα. Το ζευγάρι μετά τον γάμο τους εγκαταστάθηκε στην Αθήνα, όπου ενσωματώθηκαν στους φιλολογικούς κύκλους. Εκεί είναι που απέκτησαν και το πρώτο τους παιδί, τον Γλαύκο. Ο Σικελιανός εισέβαλλε αρκετά γρήγορα και έντονα, αν θα μπορούσαμε να πούμε, στους αθηναϊκούς κύκλους καθώς μάλιστα το 1910 ο ίδιος συμμετέχει στην ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου.

Το 1912 παίρνει μέρος στο Βαλκανικό πόλεμο, από τον οποίο γυρνάει σώος. Η ζωή του στην Αθήνα κυλάει σε κανονικούς ρυθμούς, ώσπου το 1914 γνωρίζεται με τον Ν. Καζαντζάκη και τότε δημιουργείται μία ιδιαίτερη φιλία μεταξύ των δύο λογοτεχνών- φιλολόγων. Μετά τη γνωριμία τους ξεκινάνε μία περιήγηση στην Ελλάδα, διαμένοντας μάλιστα για αρκετό καιρό στο Άγιο Όρος, επεκτείνοντας έτσι τους φιλοσοφικούς τους ορίζοντες. Όπως είχε δηλώσει ο ίδιος ο Καζαντζάκης μετά τον θάνατο του Άγγελου «ήταν ο μόνος άνθρωπος που μπορούσα να μιλώ, να γελώ, και να σωπαίνω μαζί του. Τώρα η Ελλάδα άδειασε…».

Μετά την επιστροφή του στην πρωτεύουσα συνεχίζει να δημοσιεύει αξιόλογα ποιήματα και να διευρύνει το φιλολογικό του έργο. Ένα αξιοσημείωτο γεγονός είναι η διοργάνωση των Δελφικών εορτών αλλά για αυτά θα μιλήσουμε παρακάτω. Το 1938 ο Σικελιανός γνωρίζει την Άννα Καραμάνη. Το γεγονός ότι τότε ήταν και οι δύο παντρεμένοι δεν τους εμπόδισε να ερωτευτούν και να χωρίσουν από τους συζύγους τους. Έτσι τον Ιούνιο του 1940, ο Άγγελος και η Άννα παντρεύονται. Το 1946 προτάσσεται μαζί με τον Καζαντζάκη για το βραβείο Νόμπελ. Ωστόσο, η υποψηφιότητά του υπονομεύτηκε από την κυβέρνηση Τσαλδάρη, με το πρόσχημα ότι έτσι θα βραβευόταν η Αριστερά στην Ελλάδα. Το 1947 εκλέχθηκε πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών και προτάσσεται για δεύτερη φορά για το βραβείο Νόμπελ, χωρίς πάλι να το κερδίσει.

Αποκαρδιωμένος από όλη αυτή την αμφισβήτηση για το έργο του και από την φτώχεια, έχει να αντιμετωπίσει τώρα και τα προβλήματα υγείας του. Tον Ιούνιο του 1951, ο Σικελιανός αφήνει την τελευταία του πνοή στη κλινική «Παμμακάριστος», στην οποία εισήχθη όταν η οικιακή βοηθός τού του έδωσε από λάθος απολυμαντικό αντί για φάρμακο, με αποτέλεσμα να υποστεί σοβαρά εγκαύματα στα αναπνευστικά του όργανα.

Έργο

Ο Σικελιανός ξεκίνησε να γράφει ποιήματα όταν πήγε στην Αθήνα. Συγκεκριμένα το 1902, δημοσιεύει τα πρώτα του ποιήματα στα λογοτεχνικά περιοδικά του καιρού του. Ωστόσο, το ποίημα που καταξίωσε τον Σικελιανό ως ποιητή ήταν ο «Αλαφροΐσκιωτος», γραμμένο στα 1907. Στο ποίημα, γραμμένο από έναν άνθρωπο που βλέπει οράματα, όπως δηλώνει και ο τίτλος του,βλέπουμε τον ποιητή να υμνεί τον τόπο γέννησης του, τις τοπικές παραδόσεις αλλά και τον ίδιο του τον εαυτό. Στα 1909, μας παραδίδει τις «Ραψωδίες του Ιονίου», μέσα στις οποίες μιλάει για τις στιγμές που πέρασε στις ακτές του Ιονίου με τη συντροφιά γυναικών.

Έπειτα, ξεκινάει μία δεύτερη φάση της ποιητικής του παραγωγής, η οποία φαίνεται ότι ήταν όχι μόνο πιο παραγωγική αλλά και πιο στοχαστική. Έτσι εκδίδει μία μεγάλη σύνθεση, τον «Πρόλογο στη ζωή», που αποτελείται από πέντε μέρη. Μέσα από αυτά παρουσιάζει τα πράγματα που είναι σημαντικά στη ζωή του δηλαδή, την γη του, τη φυλή του, τη γυναίκα, την πίστη και την προσωπική δημιουργία. Έπειτα της μεγάλης αυτής συλλογής, δημοσιεύει κάποια εκτενή ποιήματα. Κάποια από τα πιο σημαντικά είναι το «Πάσχα Ελλήνων», το οποίο αν και έμεινε ανολοκλήρωτο παρουσιάζει έντονα τα θέματα που απασχολούσαν τον ποιητής μας δηλαδή, τη θρησκευτικότητα και το έθνος. Ένα ακόμα ποίημα αντιπροσωπευτικό του Σικελιανού είναι το «Μήτηρ Θεού». Πρόκειται για έναν ύμνο στη Παναγία, τη Γυναίκα και τη Μάνα Φύση.

Η τελευταία ώριμη περίοδος δημιουργίας του Σικελιανού ξεκινά από το 1935, με συλλογές όπως τα «Ορφικά» και τους «Επίνικους Β’». Στη δεύτερη συλλογή, αντλεί τα θέματά του από τον ελληνοϊταλικό πόλεμο και μιλάει για εθνική αντίσταση. Μία ακόμα σημαντική συλλογή είναι οι Ίμεροι, που έχουν κατεξοχήν ερωτική θεματική. Την περίοδο αυτή, επανέρχεται ο παγανισμός της πρώτης περιόδου, με την εμμονή του στον Ορφισμό και σε αυτό συνέβαλε και η διοργάνωση των Δελφικών εορτών. Μέσα από αυτές τις συλλογές καταφέρνει να συνδυάσει τον έρωτα και τον θάνατο με τον αρχαίο μύθο ενώ κεντρική θέση στα ποιήματά του κατέχουν τα Ελευσίνια μυστήρια σαν συμβολισμός αλλά και σαν γεγονός. Ένα από τα πιο σημαντικά ποιήματα της περιόδου αυτής είναι «Στη μνήμη του Παλαμά», που εκφώνησε ο Σικελιανός στην κηδεία του Παλαμά. Πρόκειται για κάποιους από τους πιο συγκινητικούς και εθνικούς στίχους της ελληνικής λογοτεχνίας.

Ηχήστε οι σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές,
δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα…
Βογκήστε τύμπανα πολέμου… Οι φοβερές
σημαίες, ξεδιπλωθείτε στον αέρα !

Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα ! Ένα βουνό
με δάφνες αν υψώσουμε ως το Πήλιο κι ως την Όσσα,
κι αν το πυργώσουμε ως τον έβδομο ουρανό,
ποιόν κλεί, τι κι αν το πεί η δικιά μου γλώσσα;

Μα εσύ Λαέ, που τη φτωχή σου τη μιλιά,
Ήρωας την πήρε και την ύψωσε ως τ’ αστέρια,
μεράσου τώρα τη θεϊκή φεγγοβολιά
της τέλειας δόξας του, ανασήκωσ’ τον στα χέρια

γιγάντιο φλάμπουρο κι απάνω από μας
που τον υμνούμε με καρδιά αναμμένη,
πες μ’ ένα μόνο ανασασμόν: “Ο Παλαμάς !”,
ν’ αντιβογκήσει τ’ όνομά του η οικο

Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα ! Ένας λαός,
σηκώνοντας τα μάτια του τη βλέπει…
κι ακέριος φλέγεται ως με τ’ άδυτο ο Ναός,
κι από ψηλά νεφέλη Δόξας τονε σκέπει. πρώτη φορά

Τι πάνωθέ μας, όπου ο άρρητος παλμός
της αιωνιότητας, αστράφτει αυτήν την ώρα
Ορφέας, Ηράκλειτος, Αισχύλος, Σολωμός
την άγια δέχονται ψυχή την τροπαιοφόρα,

που αφού το έργο της θεμέλιωσε βαθιά
στη γην αυτήν με μιαν ισόθεη Σκέψη,
τον τρισμακάριο τώρα πάει ψηλά τον Ίακχο
με τους αθάνατους θεούς για να χορέψει.

Ηχήστε οι σάλπιγγες… Καμπάνες βροντερές,
δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα…
Βόγκα Παιάνα ! Οι σημαίες οι φοβερές
της Λευτεριάς ξεδιπλωθείτε στον αέρα !

Το 1946-1947 ο Σικελιανός αποφασίζει να συγκεντρώσει τα περισσότερα από τα ποιήματα του σε τρεις τόμους του «Λυρικού Βίου», ενώ το 1965 ξεκινάει η έκδοση των «Απάντων» του με επιμέλεια του Γ. Π. Σαββίδη.

Εκτός από ποιήματα, ο Σικελιανός έγραψε και παρουσίασε κάποιες τραγωδίες στο πλαίσιο κυρίως των «Δελφικών Εορτών», όπως τον «Διθύραμβο της Ρόδου» και τον «Προμηθέα Δεσμώτη». Οι «Δελφικές Εορτές» είναι μία ιδέα που υλοποίησε με την πρώτη του σύζυγο, την Εύα Πάλμερ, από την οποία προσέλαβε τη μεγαλύτερη οικονομική στήριξη. Ο ίδιος, λοιπόν, ήθελε να μετατρέψει τους Δελφούς σε ένα παγκόσμιο πνευματικό πυρήνα, στον οποίο θα ενώνονταν οι κουλτούρες και οι θρησκείες των λαών. Αποσκοπούσε στη δημιουργία μίας πανανθρώπινης θρησκείας, η οποία θα αποτελούνταν από τον Παγανισμό και τον Χριστιανισμό, έχοντας βέβαια ως κύρια βάση τον Ορφισμό. Ο Ορφισμός για τον Σικελιανό ήταν μία θρησκεία που τον κάλυπτε απόλυτα και πίστευε ότι οι ιδέες που προωθεί περί θανάτου και αθανασίας της ψυχής, καλύπτει τα θέλω πολλών ανθρώπων. Η «Δελφική Ιδέα» πέρα από τις εορτές περιλάμβανε τη «Δελφική Ένωση» και το «Δελφικό Πανεπιστήμιο», στόχος του οποίου ήταν να συνθέσει σε έναν ενιαίο μύθο τις παραδόσεις όλων των λαών. Από όλο αυτό το μεγαλόπνοο σχέδιο μόνο οι εορτές πραγματοποιήθηκαν και για αυτές και μόνο ο Σικελιανός τιμήθηκε με αργυρό μετάλλιο από την Ακαδημία Αθηνών. Η κατάληξη, ωστόσο, του όλου έργου ήταν η οικονομική καταστροφή του ζευγαριού.

Εν τέλει αντιλαμβανόμαστε ότι ο Σικελιανός ήταν ένας άνθρωπος με όραμα και φιλοδοξίες. Επιχείρησε να πραγματοποιήσει το σχέδιό του σχετικά με την ένωση των λαών, παρότι γνώριζε ότι ήταν ριψοκίνδυνο. Παρόλα αυτά, παρέδωσε στους μεταγενέστερους μία άλλη οπτική των πραγμάτων αλλά και μία ποίηση έντονα λυρική και στοχαστική.

Για τον Τομέα Βιογραφιών & Κουλτούρας Πολιτισμών:

Μαντώ Δανιηλίδη, Δημοσιογράφος.