Ένας κινέζικος ιός απειλεί να σταματήσει τα ανοδικά βήματα που είχε πραγματοποιήσει η Ελληνική οικονομία ότι από το 2018 μέχρι σήμερα. Ο κορωνοϊός ήρθε ίσως στην πιο ακατάλληλη στιγμή για την ελληνική οικονομία. Οι επιπτώσεις του, πολλές αν και ίσως απαραίτητες. Τα μαθήματα που μπορεί να μας διδάξει είναι σημαντικά. Ας πάρουμε τα πράγματα όμως από την αρχή. Κάποια προβλήματα στον κόσμο όπως και στην ζωή εμφανίζονται λόγω στατιστικής. Παραδείγματος χάριν, ο λόγος που εμφανίστηκε η νόσος των πουλερικών ήταν ότι είχαμε ραγδαία αύξηση του πληθυσμού τους με αποτέλεσμα ο έλεγχος να γίνεται δυσκολότερος και έτσι να ξεκινήσει μια επιδημία όπως και έγινε. Ευτυχώς τότε την περάσαμε εύκολα, όμως σήμερα όπως όλα δείχνουν δεν θα είναι το ίδιο.

Παγκόσμιες επιπτώσεις

Ο σημερινός κόσμος έχει κάποια σοβαρά προβλήματα τα οποία καλείται να αντιμετωπίσει στο άμεσο μέλλον. Αυτά τα προβλήματα αποτελούν τις προκλήσεις όλων των χωρών και επιβάλλεται να παρθούν μέτρα για να μην οδηγηθούμε σε καταστάσεις πολύ χειρότερες από την σημερινή. Η αύξηση του πληθυσμού, η έλλειψη ενέργειας και ορυκτών καυσίμων, το πρόβλημα του νερού, η μόλυνση του περιβάλλοντος και η φτώχεια που μαστίζει τα 2/3 του παγκόσμιου πληθυσμού είναι ίσως τα πιο σημαντικά προβλήματα και ταυτόχρονα τα πιο επικίνδυνα που είδε ποτέ η ανθρωπότητα. Πρέπει να αντιμετωπιστούν για να μπορέσουμε να συνεχίσουμε να ζούμε και να επιστρέψουμε στους παλιούς ρυθμούς. Εάν κάτι που μπορούμε να μάθουμε από τα 2500 και χρόνια ανθρώπινης ιστορίας είναι ότι τίποτα δεν υπάρχει που να μην μπορεί να αντιμετωπιστεί επιτυχώς από τον άνθρωπο. Μια άλλη φιλοσοφία είναι ότι αφού από εμάς ξεκίνησαν τα οποιαδήποτε προβλήματα από εμάς θα λυθούν. Το πότε είναι όμως ένα ερώτημα.

Βρισκόμαστε σε μια περίοδο όπου παρά τα προβλήματα που έχει η ανθρωπότητα, η οικονομική άνοδος θα χτυπούσε την πόρτα σε όλες σχεδόν τις χώρες. Η Ελλάδα κατάφερε να αντιμετωπίσει έστω και με τεράστιο κόστος την οικονομική κρίση του 2008 και τα πρώτα σημάδια ανάκαμψης θα τα βλέπαμε μέχρι το τέλος του καλοκαιριού. Ας δούμε σιγά σιγά τι οδήγησε όμως την ανθρωπότητα στο να μην βγαίνει έξω από το σπίτι. Αν παρατηρήσουμε την ανθρώπινη ιστορία θα δούμε ότι εκτός από μερικά διαστήματα όχι και τόσο μεγάλα σε διάρκεια η ανθρωπότητα βασανιζόταν από λίγο πολύ με τα ίδια προβλήματα που έχουμε και σήμερα. Άλλα σε μεγαλύτερη κλίμακα και άλλα σε μικρότερη. Φτώχεια, πόλεμοι για διάφορους λόγους, ασθένειες, κοινωνικά προβλήματα και πολλά άλλα. Ουσιαστικά, από την γέννηση του ανθρώπου μέχρι και τον θάνατο του ο άνθρωπος καλείται να παλέψει, να αντιμετωπίσει τα οποιαδήποτε προβλήματα που θα παρουσιαστούν στην ζωή του. Αυτό από μόνο του δείχνει ότι ο άνθρωπος καταδικάζεται σε μια δίχως τέλος μάχη για την επιβίωση. Καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να παλέψει. Άρα, δεν θα πρέπει να μας κάνει και τόσο μεγάλη εντύπωση η εμφάνιση ενός ακόμα προβλήματος τέτοιας φύσης.

Η ανθρωπότητα ενωμένη θα βρει την λύση και θα κάνει αυτό που έκανε από παλιά. Θα προχωρήσει.  Τα όπλα σήμερα είναι το κουράγιο και η ελπίδα. Η αλήθεια είναι ότι δεν ήμασταν έτοιμοι για ένα τέτοιο πόλεμο. Αιφνιδιαστήκαμε και τώρα αναζητάμε τον χαμένο χρόνο. Ποιος φταίει; Που θα ρίξουμε τις ευθύνες αυτήν την φορά; Γιατί κάποιοι που το ήξεραν δεν ειδοποίησαν εγκαίρως; Όλα τα ερωτήματα αυτά αν και σημαντικά δεν θα έχουν κανένα νόημα όταν τελειώσει η βιολογική αυτή κρίση. Δυστυχώς, όσο περίεργο και αν ακούγεται τα προβλήματα γεννούν προβλήματα και όλο αυτό το σχήμα δεν σταματάει. Ενός κακού μύρια έπονται. Η υπερθέρμανση του πλανήτη, ο αφανισμός κάποιων ειδών, ο ανταγωνισμός των οικονομικών κολοσσών σε συνδυασμό με την ραγδαία αύξηση της τεχνολογίας, οδηγούν στο λάθος δρόμο και στην δημιουργία ακόμα περισσότερων προβλημάτων. Η αποτυχία επίλυσης οφείλεται στην έλλειψη διαλόγου και στην ύπαρξη οικονομικών συμφερόντων τα οποία αν και κάποιες φορές επικίνδυνα δεν παύουν να υπάρχουν και να οδηγούν τον έναν άνθρωπο ενάντια στον άλλον. Ίσως, για πρώτη φορά στην ιστορία μας βρισκόμαστε στον πιο επικίνδυνο δρόμο. Ίσως, είμαστε ένα βήμα πριν τον γκρεμό.

Μετά από 10 χρόνια αγώνων, θυσιών επιτέλους θα βλέπαμε ένα φως στο σκοτάδι και θα βγαίναμε μια για πάντα από τον δύσκολο αγώνα της οικονομικής ανάκαμψης. Το σημερινό χρηματοοικονομικό σύστημα είναι ίσως το πιο πολύπλοκο και δυσνόητο σύστημα που υπήρξε ποτέ. Τα οικονομικά μοντέλα φτιάχτηκαν από τους ανθρώπους για να εξυπηρετούν τους ανθρώπους και όχι οι άνθρωποι τα μοντέλα. Τα μοντέλα από μόνα τους δεν μπορούν να κάνουν κακό. Τα οικονομικά δεν είναι περίεργα οι άνθρωποι τα έκαναν. Ωστόσο, η πολυπλοκότητα που απαρτίζει το σημερινό οικονομικό σύστημα δύσκολα μπορεί να βοηθήσει τους ανθρώπους αφού κανένας πλέον δεν ξέρει το πώς ή με ποιον τρόπο. Οι οικονομικοί μηχανισμοί δεν λειτουργούν παρόλο που φτιάχτηκαν από ανθρώπους που έλεγαν ότι ήξεραν. Κακά τα ψέματα, αν θέλουμε να δούμε τον πραγματικό ένοχο δεν έχουμε παρά να κοιτάξουμε σε καθρέφτη.

Οικονομικά συστήματα και σωστή πληροφόρηση

Η σημερινή εποχή απαιτεί συνδυασμό δυνάμεων όχι μόνο από κράτη, έστω και παλιούς εχθρούς αλλά ιδιαίτερα στις επιστήμες. Καμιά επιστήμη σήμερα δεν μπορεί να υπάρξει από μόνη της γι’ αυτό πρέπει να συνεργαστεί με άλλες. Το οικονομικό σύστημα όπως είπαμε χαρακτηρίζεται από πολυπλοκότητα. Αυτό γίνεται γιατί δημιουργούνται καινούρια προϊόντα με πολλές λεπτομέρειες και καμιά φορά ακόμα και τα χρηματιστηριακά στοιχεία όπως το χρήμα γίνονται προϊόντα. Αυτό γίνεται γιατί υπάρχουν άνθρωποι που θέλουν να προσκομίσουν κέρδος και δεν ενδιαφέρονται για τις παροχές ή ακόμα και το τι κόστος υπάρχει πίσω από τα συγκεκριμένα προϊόντα ώστε να ενημερωθούν οι καταναλωτές και να είναι πιο προσεκτικοί στις επιλογές τους. Υπάρχει έλλειψη πληροφορίας δηλαδή με συγκεκριμένο σκοπό να παραπλανήσει.

Η έλλειψη πληροφορίας οδηγεί στην αβεβαιότητα και από την φυσική μπορούμε να δανειστούμε μια έννοια που λέγεται εντροπία. Εντροπία και πληροφορία είναι αντιστρόφως ανάλογα. Όσο πιο πολύπλοκα προϊόντα δημιουργούνται τόσο αυτό οδηγεί στην έλλειψη πληροφορίας και έτσι αυξάνεται η εντροπία. Η εντροπία είναι ένα κακό φαινόμενο ιδιαίτερα στην οικονομία. Δεν την χρειαζόμαστε και γι’ αυτό δεν θέλουμε να υπάρχει. Αυτό δημιούργησε την κρίση ή να το πούμε και πιο σωστά ήταν ένας από τους λόγους που ήμασταν σε κακή κατάσταση μια δεκαετία. Από το καλοκαίρι του 2018 και έπειτα η Ελλάδα άρχισε μια ανοδική πορεία την οποία εάν δεν την διέκοπτε ο COVID-19 θα την γευόμασταν ίσως και για χρόνια. Οι οίκοι αξιολόγησης όπως ο Fitchκαι ο S&P απλά θα επιβεβαίωναν το γεγονός αυτό. Η βιολογική κρίση ήρθε για να φύγει αφού η ύφεση ευτυχώς δεν θα διαρκέσει για πολύ ακόμα. Είμαστε σε περίοδο ανόδου και οτιδήποτε συμβεί δεν θα σταματήσει την άνοδο. Αυτό τουλάχιστον ισχυριζόμαστε εμείς οι οικονομολόγοι. Είναι μια βιολογική κρίση η σημερινή που έχει επιπτώσεις στην οικονομία αλλά θα ήταν ψέμα να πούμε ότι δεν έχει και αλλού. Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από ταχύτητα. Τουλάχιστον αυτόν τον όρο σκέφτομαι όταν ακούω 21ος αιώνας. Αναπτύξαμε εργαλεία και δημιουργήσαμε συνθήκες διαβίωσης που θα ζήλευαν οι προηγούμενες γενιές αλλά δεν είμαι σίγουρος και για τις επόμενες. Πέραν της οικονομικής κρίσης υπάρχει μια κρίση που ίσως είναι μοναδική στα χρονικά και αυτή δεν είναι άλλη από την ανθρωπιστική κρίση και την κρίση αξιών. Ένας θα αναρωτιόταν, αφού έχουμε τόση τεχνολογία γιατί είμαστε πιο μόνοι μας από ποτέ.

Η ψυχολογία των αγορών επηρεάζει την οικονομία

Κατάθλιψη, φθόνος, έλλειψη ήθους, ευγένειας και κακεντρέχεια χαρακτηρίζει τους σημερινούς ανθρώπους. Όλα γίνονται για το συμφέρον. Η έλλειψη χρημάτων δημιούργησε τα περισσότερα προβλήματα αν και μπορούμε να δούμε ότι ήταν μόνο η κορυφή από το παγόβουνο. Ο κόσμος ίσως έπρεπε να περάσει ένα σοκ για να κάνει έναν επαναπροσδιορισμό. Ο COVID-19 ήρθε σαν ένας αυστηρός δάσκαλος που θέλει να μάθει γράμματα σε μια άτακτη τάξη. Το μόνο που έχουμε να κάνουμε είναι να κάτσουμε και να ακούσουμε αυτά που θέλει να μας πει. ‘Ο άνθρωπος που δεν μπορεί να βρει ειρήνη μέσα στο σπίτι του δεν θα την βρει πουθενά’ είπε ο Ντοστογιέφσκι. Μας ζήτησαν να μείνουμε σπίτι για δυο μήνες και νομίζω ότι ίσως είναι και το πιο σημαντικό μάθημα από όλη αυτή την ιστορία. Να σταματήσουμε για λίγο να τρέχουμε, να ξεκουραστούμε να ξεκουραστεί ο πλανήτης. Στον κόσμο της ταχύτητας ήταν ίσως αυτό που χρειαζόμαστε. Ένα ΣΤΟΠ!! Ζητάμε από τον Θεό να μας δώσει δύναμη και Αυτός μας στέλνει δυσκολίες για να μάθουμε να ξεπερνάμε. Ίσως αυτόν τον στόχο έχει και η σημερινή κρίση. Να μάθουμε. Το μεγαλύτερο λάθος δεν θα είναι η ύφεση στην οικονομία μα το να περάσει όλο αυτό να επιστρέψουμε στους κανονικούς ρυθμούς και να μην έχουμε μάθει τίποτα.

Ότι δεν σε σκοτώνει σε κάνει πιο δυνατό. Ας βγούμε πιο δυνατοί λοιπόν από το μάθημα αυτό. Ας μην βιαζόμαστε πλέον. Ίσως είναι ένα καμπανάκι, μια προειδοποίηση ότι δεν πάμε καλά. Βαδίζουμε ίσως στον λάθος δρόμο. Πρέπει να αλλάξουμε κατεύθυνση. Να δούμε ότι το πιο σημαντικό δεν είναι το πώς θα βγούμε στις αγορές ή πως θα βρούμε δουλειά αλλά στο να μην χάσουμε την υγεία μας. Γιατί η υγεία είναι πιο σημαντικό από την δουλειά, το άγχος την πίεση ή την σχέση. Είναι ταυτόχρονα μια άσκηση στην πειθαρχία. Να μάθουμε ότι πρέπει να πειθαρχούμε. Η Ελλάδα ελάχιστες φορές ήταν πρωταθλήτρια κάπου. Ωστόσο, το 2004 ήμασταν πρωταθλητές στο ποδόσφαιρο, το 2016 πρωταθλητές στην φορολογία σήμερα το Bloomberg μας έβγαλε πρωταθλητές κόσμου στην πειθαρχία και στα μέτρα. Μια πρωτιά για την χώρα μας που αν και μας έκανε περήφανους δεν πρέπει να μας εφησυχάζει. Το ερώτημα παραμένει για το αν με αυτό το στοπ η οικονομία θα κάνει και αυτή στοπ ή όχι. Ο χρόνος θα δείξει. Μια από τις αιτίες των σημερινών προβλημάτων είναι και η παγκοσμιοποίηση. Η παγκοσμιοποίηση μας έφερε θεωρητικά πιο κοντά. Το ίδιο και τις οικονομίες. Το κάθε οικονομικό πρόβλημα της οποιαδήποτε χώρας είναι και πρόβλημα των γειτόνων της και όχι μόνο.

Ο σημερινός ιός της γρίπης μεταδόθηκε με αστραπιαία ταχύτητα σε όλες τις χώρες. Τα πάντα μπορεί να φτάσουν σε κλάσματα δευτερολέπτου έξω από την πόρτα μας. Σε τέτοιες περιπτώσεις, για να ξεπεραστεί γρήγορα ένα τέτοιου είδους πρόβλημα είναι απαραίτητο ο κρατικός μηχανισμός να λειτουργήσει με ευελιξία. Στα οικονομικά η αποταμίευση των νοικοκυριών είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της ομαλής διαφυγής από μια κρίση οποιασδήποτε μορφής. Αυτό δεν έγινε το 2008, ούτε σήμερα. Σε αυτό ως χώρα αποτύχαμε. Η κυβέρνηση αναγκάσθηκε να πάρει μέτρα προστασίας της Δημόσιας Υγείας κλείνοντας από τις αρχές Μαρτίου όλα τα καταστήματα, θέτοντας περιορισμούς στις μετακινήσεις των πολιτών. Οι κυριότερες συνέπειες της καραντίνας είναι οι εξής :

  • Μεγάλη πτώση της ζήτησης
  • Μεγάλη μείωση της απασχόλησης
  • Τεράστια μείωση των φορολογικών εσόδων του κράτους (ΦΠΑ, άμεσοι φόροι , έμμεσοι φόροι).
  • Πτώση του τζίρου σε χιλιάδες επιχειρήσεις λιανικής πώλησης.

Με δεδομένο ότι κάθε 1% του ΑΕΠ αντιστοιχεί σε 1,8 δις. Ευρώ σημαίνει ότι για το κράτος θα απαιτηθούν δαπάνες της τάξης των 7,2 δις. Ευρώ. Αυτές οι δαπάνες θα απαιτηθεί να γίνουν από το κράτος για την πληρωμή επιδομάτων σε κατηγορίες εργαζομένων ή ανέργων που έχει ανασταλεί η εργασία τους λόγω της πανδημίας. Επίσης, θα απαιτηθούν δαπάνες από το κράτος για τη στήριξη ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού, για τη στήριξη δημόσιων υπηρεσιών προστασίας της Δημόσιας Υγείας κλπ. Επομένως, η πανδημία δημιουργεί ένα έκτακτο οικονομικό ΣΤΟΠ το οποίο θα μπλοκάρει έστω και για λίγο την οικονομική άνοδο της Ελλάδος. Οι τρόποι που καλείται η Ελλάδα να αντιδράσει είναι δύο στον αριθμό.

  1. Άμεση δράση του κράτους για τη διατήρηση σε επαρκή επίπεδα των οικονομικών και κοινωνικών σχέσεων των πολιτών. Ουσιαστικά, δεν πρέπει να χάσουμε την εμπιστοσύνη μας στο κράτος και στις τράπεζες όπως άλλωστε και οι ξένοι επενδυτές.
  2. Σχέδιο για την επανεκκίνηση της οικονομίας αμέσως μετά την πανδημία.

Στο πρώτο επίπεδο η Ελλάδα αντέδρασε γρήγορα και αποτελεσματικά, ώστε οι επιπτώσεις της πανδημίας να είναι ελάχιστες από υγειονομική άποψη στον πληθυσμό. Σε ότι αφορά την επανεκκίνηση της οικονομίας η Ελλάδα αλλά και άλλες χώρες κυρίως του Ευρωπαϊκού Νότου πιέζουν την Ε.Ε και την ΕΚΤ για την έκδοση ενός ευρώ-ομολόγου (κορωνοομολόγου), με σκοπό την δημιουργία άμεσης ρευστότητας με την πώληση ομολόγων μέσω της ΕΚΤ για τη χρηματοδότηση της οικονομίας μετά την κρίση, αλλά και για τις αναγκαίες δημοσιονομικές δαπάνες που οφείλει να πραγματοποιήσει το κράτος, όπως αναφέρθηκε.

Είναι προφανές ότι σε κρίσεις τέτοιου μεγέθους, μόνο τα κράτη μπορούν να προβούν στις αναγκαίες ενέργειες που πρέπει να γίνουν ώστε να επενδύσουν και να χρηματοδοτήσουν την πραγματική οικονομία για να ξαναδημιουργηθούν προϋποθέσεις ανάπτυξης και αύξησης της απασχόλησης. Θα ήταν παράλειψη να μην επισημάνουμε ότι η αντίστοιχη πολιτική του Ρούσβελτ στις ΗΠΑ το 1932, 3 χρόνια μετά την καταστροφική οικονομική κρίση, το NewDeal, για τη δημιουργία απασχόλησης και πραγματοποίησης επενδύσεων από το κράτος, όταν η ιδιωτική πρωτοβουλία είναι ανεπαρκής. Άλλωστε αυτή η πολιτική αντικατοπτρίζει τις ιδέες του Keynes, μετά τον Α’ παγκόσμιο πόλεμο. Καινούριες κρίσεις ίσως απαιτήσουν και καινούριες λύσεις. Το μόνο σίγουρο είναι ότι πλέον δεν είμαστε μόνοι μας και ότι συμβεί η Ενωμένη Ευρώπη είναι υποχρεωμένη να βοηθήσει. Συνεπώς, το ομόλογο είναι ένα NewDeal που είτε έτσι είτε αλλιώς θα οδηγήσει σε συμφωνίες ώστε να ξεπεραστεί η σημερινή κρίση.

Τα συμπεράσματα που προκύπτουν είναι σημαντικά. Πρώτα, θα πρέπει να δούμε ότι οι φάσεις του οικονομικού κύκλου κάθοδος, ύφεση , άνοδος δεν έρχονται και φεύγουν τόσο εύκολα. Παράδειγμα; Η 10ετή κρίση που ζήσαμε. Οπότε, ακόμη και μετά το lockdown η οικονομία είναι σε καλό δρόμο και θα συνεχίσει να είναι. Άλλωστε, όπως έλεγε ο Keynes η ομαδική προσδοκία ότι η οικονομία θα πάει καλά συνήθως βγαίνει σωστή. Μην ξεχνάμε τον ρόλο της ψυχολογίας στην οικονομία. Πρέπει να είμαστε αισιόδοξοι όσο άγνωστο και αν φαίνεται το μέλλον. Τίποτα δεν είναι σίγουρο, οπότε ας μην βιαστούμε να βγάλουμε κακά συμπεράσματα. Η ισορροπία, ειδικά στην οικονομία είναι κάτι το δυναμικό. Δεν γίνεται συνέχεια να κυριαρχεί μια κατάσταση. Κάτι πρέπει να αλλάξει έτσι ώστε να υπάρξει ισορροπία. Ας είμαστε αισιόδοξοι λοιπόν και να μην βιαστούμε να κάνουμε προβλέψεις που ίσως στοιχίσουν. Συνήθως όταν περάσει μια κρίση οι οικονομολόγοι μπορούμε να την κρίνουμε. Είναι ένα από τα κακά των κοινωνικών επιστημών.

Οικονομικά στοιχεία και δείκτες

Ας δούμε όμως και μερικά στοιχεία γιατί η γλώσσα των οικονομικών είναι τα νούμερα. Η κρίση του Δημόσιου Χρέους την δεκαετία που μας πέρασε ήταν κρίση ζήτησης δεδομένου ότι το κλάσμα ΧΡΕΟΣ / ΑΕΠ έφθασε το 170%. Έτσι, μειώθηκαν οι Δημόσιες Δαπάνες μέχρι και 40%.. Συνέπειες ήταν η ανεργία να φτάσει το 28%. Από τον Γενάρη του 2020 είχαμε ανάκαμψη της οικονομίας με αύξηση του ΑΕΠ 2,5% σε ετήσια βάση και μείωση της ανεργίας στο 18%.  Τώρα όμως την επόμενη μέρα που θα βγούμε από τα σπίτια μας θα υπάρξουν ορισμένα προβλήματα. Δεδομένου ότι κάθε 1% του ΕΠ αντιστοιχεί σε 1,8 δις ΕΥΡΩ σημαίνει ότι για το κράτος θα απαιτηθούν δαπάνες περίπου 7,2 δις ΕΥΡΩ.

Στα 331,063 δισ. ευρώ διαμορφώθηκε το δημόσιο χρέος στο τέλος του δ’ τριμήνου πέρυσι, από 334,723 δισ. ευρώ το δ’ τρίμηνο του 2018 και 317,485 δισ. ευρώ το αντίστοιχο τρίμηνο του 2017. Αυτό προκύπτει από τους τριμηνιαίους μη χρηματοοικονομικούς λογαριασμούς της Γενικής Κυβέρνησης που δημοσιοποίησε η ΕΛΣΤΑΤ, σύμφωνα επίσης με τους οποίους:

Τα συνολικά έσοδα της Γενικής Κυβέρνησης ανήλθαν σε 25,548 δισ. ευρώ έναντι 26,053 δισ. ευρώ το δ’ τρίμηνο του 2018. Οι φόροι στο εισόδημα και στην περιουσία ήταν 4,57 δισ. ευρώ (17,9% των συνολικών εσόδων) από 4,985 δισ. ευρώ (19,1% των συνολικών εσόδων) το δ’ τρίμηνο του 2018. Οι φόροι στην παραγωγή και στις εισαγωγές ανήλθαν σε 9,077 δισ. ευρώ (35,5% των συνολικών εσόδων) από 9,343 δισ. ευρώ (35,9% των συνολικών εσόδων) το αντίστοιχο τρίμηνο του 2018. Οι κοινωνικές εισφορές διαμορφώθηκαν σε 6,655 δισ. ευρώ (12,7% των συνολικών εσόδων) έναντι 6,683 δισ. ευρώ (12,7% των συνολικών εσόδων) το δ’ τρίμηνο του 2018. Οι συνολικές δαπάνες της Γενικής Κυβέρνησης διαμορφώθηκαν σε 23,91 δισ. ευρώ από 26,016 δισ. ευρώ το δ’ τρίμηνο του 2018, εκ των οποίων οι πρωτογενείς δαπάνες ήταν 22,584 δισ. ευρώ (94,5% των συνολικών δαπανών) από 24,504 δισ. ευρώ (94,2% των συνολικών δαπανών). Οι αμοιβές εξηρτημένης εργασίας ανήλθαν σε 5,577 δις. ευρώ (23,3% των συνολικών δαπανών) έναντι 5,546 δις. ευρώ (21,3% των συνολικών δαπανών) το δ’ τρίμηνο του 2018. Οι κοινωνικές παροχές ήταν 9,966 δις. ευρώ (41,7% των συνολικών δαπανών) από 10,375 δις. ευρώ (39,9% των συνολικών δαπανών) το δ’ τρίμηνο του 2018. Τέλος, το κράτος κατέβαλε για τόκους 1,326 δισ. ευρώ (5,5% των συνολικών δαπανών) έναντι 1,512 δισ. ευρώ (5,8% των συνολικών δαπανών) το δ’ τρίμηνο του 2018.

Σύμφωνα με τον υπουργό Ανάπτυξης και Επενδύσεων κάθε μήνας καραντίνας κοστίζει στην ελληνική οικονομία 6 δισεκατομμύρια ευρώ περίπου. Συγκεκριμένα σε συνέντευξη που έδωσε στην εφημερίδα Realnews ο κ. Άδωνις Γεωργιάδης υπολογίζει τις απώλειες της οικονομίας σε περίπου 6 δισ. ευρώ για κάθε μήνα καραντίνας και αναφέρει ότι αν κρατήσει μέχρι τον Μάιο, «θα είναι διαχειρίσιμο και θα μπορούμε να είμαστε σε μια ύφεση του 3% – 5%» ενώ «αν κρατήσει και τον Ιούνιο, προσθέστε άλλες τρεις μονάδες».

Σύμφωνα µε εκτιμήσεις οικονομικών αναλυτών οι προβλέψεις για την ελληνική οικονομία κινούνται σε τρία κύματα. Το πρώτο και το πιο αισιόδοξο μιλά για ύφεση 3%-5%, το δεύτερο για ύφεση 5%-7% και το τρίτο -που είναι και το δυσμενέστερο για ύφεση που µπορεί να φθάσει το 10%. Αυτή ήταν άλλωστε και η ζοφερή πρόβλεψη του ∆ΝΤ, στο βασικό του σενάριο μάλιστα και όχι στο δυσμενές, φέρνοντας την Ελλάδα στη δυσμενέστερη θέση στην Ευρωζώνη στο μέτωπο της ύφεσης, ενώ από την πλευρά του το ΙΟΒΕ βλέπει ύφεση 9% στο πιο δυσμενές σενάριο.

Σε κάθε περίπτωση το κόστος της κρίσης του κορονοϊού θα είναι μεγάλο. Φορολογικά έσοδα θα χαθούν, μαγαζιά και επιχειρήσεις, ειδικότερα του τουριστικού κλάδου απειλούνται με λουκέτο ενώ με βάση τις διαθέσιμες προβλέψεις, η κρίση θα μπορούσε να στοιχίσει 100.000 θέσεις εργασίας, να ροκανίσει κατά 20 δισ. το ΑΕΠ και να εκτοξεύσει το δημόσιο χρέος πάνω από το 200% του ΑΕΠ. «Η κυβέρνηση επεξεργάζεται όλα τα σενάρια ώστε την επόμενη μέρα της καραντίνας να προχωρήσουμε σε δυναμική επανεκκίνηση της οικονομίας με ενέσεις ρευστότητας στην αγορά», τονίζει ο υπουργός Ανάπτυξης και Επενδύσεων Άδωνις Γεωργιάδης.

Για την Ελλάδα, η έκθεση του ΟΟΣΑ προβλέπει άμεσο αντίκτυπο έως και 34% του ΑΕΠ για την περίοδο διάρκειας των περιοριστικών μέτρων. Πρόκειται για το υψηλότερο ποσοστό στην ομάδα χωρών που εξετάζονται. Καθώς η δημόσια υγεία έχει τεθεί ως προτεραιότητα, το εκτεταμένο κλείσιμο των επιχειρήσεων και οι περιορισμοί στις μετακινήσεις θα έχουν σημαντικές επιπτώσεις στο επίπεδο παραγωγής, τις δαπάνες των νοικοκυριών, τις επιχειρηματικές επενδύσεις και το διεθνές εμπόριο.

Το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο εκτιμά πως απομακρύνεται ο στόχος για ρυθμό ανάπτυξης 2,8% φέτος και αναμένεται συγκράτηση από 0,3 έως και 0,7 μονάδες. Ακόμη, φρένο στο ρυθμό ανάπτυξης και της ελληνικής οικονομίας αναμένεται να βάλει ο κορωνοϊός, καθώς το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο εκτιμά πως απομακρύνεται ο στόχος για ρυθμό ανάπτυξης 2,8% φέτος, και αναμένεται συγκράτηση από 0,3 έως και 0,7 μονάδες.

Ρυθμό ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας 2,1% το 2020, έναντι 1,8% το 2019, και επίτευξη του στόχου για πρωτογενές πλεόνασμα 3,5% του ΑΕΠ το επόμενο έτος προβλέπει ο ΟΟΣΑ (Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης) στην εξαμηνιαία έκθεσή του για τις προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας που δόθηκε σήμερα στη δημοσιότητα. Σημειώνει, ακόμη, ότι η σχεδιαζόμενη επεκτατική δημοσιονομική πολιτική μπορεί να δώσει μεγαλύτερη ώθηση στην οικονομία από ό,τι προβλέπει.

Ο ΟΟΣΑ τονίζει ότι η αύξηση της απασχόλησης και των πραγματικών μισθών θα στηρίξει την κατανάλωση και η βελτίωση των χρηματοδοτικών συνθηκών και της εμπιστοσύνης θα ενισχύσει τις επιχειρηματικές επενδύσεις, ενώ η υποτονική ζήτηση στο εξωτερικό θα περιορίσει κάπως τον ρυθμό αύξησης των εξαγωγών. «Παρά την υιοθέτηση επεκτατικών δημοσιονομικών μέτρων στα μέσα του 2019, το πρωτογενές δημοσιονομικό πλεόνασμα θα παραμείνει υψηλό, στο 3,8% του ΑΕΠ το 2019. Ο προϋπολογισμός του 2020 – που περιλαμβάνει μεγάλες φορολογικές μειώσεις μαζί με μέτρα για τη διεύρυνση της φορολογικής βάσης και, σε μικρότερο βαθμό, για τον εξ ορθολογισμό των δαπανών – θα στηρίξει την ανάπτυξη και θα περιορίσει το πρωτογενές πλεόνασμα στο 3,5% του ΑΕΠ», αναφέρεται στην έκθεση. «Φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις είναι αναγκαίες για τη διαρκή αύξηση της απασχόλησης, ιδιαίτερα των γυναικών και των νέων, καθώς και για την αύξηση των επενδύσεων και την επιτάχυνση της παραγωγικότητας», προσθέτει.

Ο ΟΟΣΑ τονίζει ότι η οικονομική ανάπτυξη συνεχίζεται με μοχλό τις εξαγωγές, οι οποίες ενισχύονται από τις τουριστικές εισπράξεις, ενώ η αύξηση της ανταγωνιστικότητας όσον αφορά τις τιμές στηρίζει τις εξαγωγές αγαθών, παρά την υποτονική ζήτηση στο εξωτερικό. Οι εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών εκτιμάται ότι θα αυξηθούν 3,9% φέτος και 3,6% το 2020. Σημειώνει, επίσης, ο ΟΟΣΑ ότι η αύξηση της επιχειρηματικής εμπιστοσύνης, η βελτίωση των χρηματοδοτικών συνθηκών και τα χαμηλά επιτόκια χορηγήσεων – ρεκόρ στηρίζουν τις επιχειρηματικές επενδύσεις, οι οποίες εκτιμάται ότι θα αυξηθούν κατά 10,3% το 2020. Η ελληνική οικονομία συνεχίζει να δημιουργεί θέσεις εργασίας, χάρη στις μεταρρυθμίσεις που έγιναν στο παρελθόν και την αύξηση της ανταγωνιστικότητας όσον αφορά τις τιμές, με το ποσοστό απασχόλησης να έχει αυξηθεί πάνω από το 57% – που είναι το υψηλότερο από το 2010 – και το ποσοστό της ανεργίας να έχει υποχωρήσει κάτω από το 17%. Το ποσοστό ανεργίας προβλέπεται να μειωθεί στο 16,3% το 2020 και περαιτέρω στο 14,8% το 2021. «Η αύξηση της απασχόλησης τονώνει το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών, αλλά η αναπλήρωση των ιδιωτικών αποταμιεύσεων και η υποτονική αύξηση της παραγωγικότητας κρατούν σε χαμηλά επίπεδα τις αυξήσεις των μισθών και τον πληθωρισμό».

Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ότι οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και οι συνετές δημοσιονομικές πολιτικές είναι κρίσιμης σημασίας για τη μείωση του δημόσιου χρέους, το οποίο προβλέπει να υποχωρεί το 2020 στο 171,4% του ΑΕΠ. Εκτιμά ακόμη ότι το πρωτογενές πλεόνασμα θα διαμορφωθεί στο 3,5% για τη διετία 2020 -21. Το κόστος δανεισμού, σημειώνει, θα συνεχίσει να μειώνεται, με συνέπεια ένα γενικό πλεόνασμα του προϋπολογισμού ύψους 1% του ΑΕΠ το 2020-21. Η έγκριση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή του σχεδίου «Ηρακλής» αναμένεται να επιταχύνει τη μείωση των κόκκινων δανείων των τραπεζών, η οποία είναι απαραίτητη για την αύξηση του τραπεζικού δανεισμού και των επενδύσεων, προσθέτει.

Όσον αφορά την ανάπτυξη της οικονομίας, ο ΟΟΣΑ σημειώνει ότι θα σταθεροποιηθεί περί το 2% το 2020-21, τονίζοντας ότι η σχεδιαζόμενη επεκτατική δημοσιονομική πολιτική μπορεί να δώσει μεγαλύτερη ώθηση στην οικονομία από ότι προβλέπει. Επισημαίνει, επίσης, ότι η προβλεπόμενη ανάκαμψη των επενδύσεων προϋποθέτει πρόοδο στη μείωση των «κόκκινων» δανείων και στην προσέλκυση ξένων επενδύσεων.

Η Ελληνική Ομοσπονδία Επιχειρήσεων (SEV) αξιολόγησε το ελληνικό επιχειρηματικό κλίμα και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι περίπου το 90% των υπό εξέταση οντοτήτων έχουν ήδη επηρεαστεί από την κρίση με τον έναν ή τον άλλο τρόπο. Το πλήγμα ήταν δια τομεακό και ανέτρεψε σε λιγότερο από ένα μήνα τις αισιόδοξες προοπτικές που χρειάστηκαν χρόνια αυστηρών μέτρων και πολιτικών λιτότητας.

Ο ελληνικός μεταποιητικός τομέας έπεσε σε 42,5 μονάδες στον δείκτη Purchase Manager (PMI), μια απότομη μηνιαία πτώση 13,7 μονάδων, η υψηλότερη από τον Ιούλιο του 2015, όταν η Ελλάδα βρίσκεται στα πρόθυρα να αποχωρήσει από την Ευρωζώνη. Ο ετήσιος κύκλος εργασιών αναμένεται να μειωθεί κατά 60% έως το τέλος του έτους. Η αγορά ακινήτων θα επηρεαστεί επίσης σημαντικά. Κατά τη διάρκεια της χρηματοπιστωτικής κρίσης, αυτός ήταν ένας από τους τομείς με τις μεγαλύτερες επιπτώσεις με πολλά ακίνητα να χάνουν έως και το 50% της αγοραίας αξίας τους στην κορυφή της κρίσης, σε σύγκριση με τα επίπεδα πριν από το 2008.

Η Ελληνική Συνομοσπονδία Τουρισμού (SETE), δήλωσε ότι ο τουριστικός τομέας στην Ελλάδα συνέβαλε άμεσα και έμμεσα στο 30,9% του ΑΕΠ και κάλυψε το 25,9% της συνολικής απασχόλησης το 2018, ενώ τα άμεσα έσοδα από τον τουρισμό έφτασαν τα 16 δισεκατομμύρια ευρώ εκείνο το έτος. Το ποσοστό αυτό ήταν ακόμη υψηλότερο το 2019, ξεπερνώντας τα 18 δισ. Ευρώ. Αυτά τα δεδομένα δείχνουν τη σημασία του τουρισμού για την ελληνική οικονομία και πρέπει να γίνει κατανοητό γιατί το ξέσπασμα του COVID-19 θα μπορούσε να έχει καταστροφικές οικονομικές επιπτώσεις στην Ελλάδα.

Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια ήταν πιθανώς η Αχίλλειος πτέρνα της ελληνικής οικονομίας. Μεταξύ 2016 και 2017, τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια (NPL) στην Ελλάδα κινούνται κοντά στο 50%, ένα απαράμιλλο ποσοστό που δείχνει την ακραία έκθεση των μεγαλύτερων ελληνικών τραπεζών και τον επακόλουθο συστημικό κίνδυνο για την ελληνική οικονομία. Ως εκ τούτου, τα NPL ήταν μια από τις κορυφαίες προτεραιότητες για τις ελληνικές διοικήσεις και τους διεθνείς εποπτικούς μηχανισμούς που εμπλέκονται στο ελληνικό χρηματοοικονομικό τοπίο. Μέσω εκτεταμένων διαγραφών και πωλήσεων, οι ελληνικές συστημικές τράπεζες κατάφεραν να μειώσουν το προαναφερθέν ποσοστό κοντά στο 40% – περίπου 70 δισεκατομμύρια ευρώ σε πραγματικούς αριθμούς – μέχρι το τέλος του 2019 εξακολουθεί να είναι ένα απαράδεκτο ποσό NPL, δεδομένου ότι ο μέσος όρος της Ε.Ε είναι περίπου 3 %.

Μέτρα οικονομικής ελάφρυνσης από το κράτος

Η ελληνική κυβέρνηση ανακοίνωσε μια σειρά υποστηρικτικών δράσεων για να βοηθήσει τις επιχειρήσεις και τα άτομα που επηρεάζονται από τα αντίμετρα COVID-19. Μεταξύ αυτών των δράσεων, υπάρχει επίδομα 800 ευρώ σε άτομα που αναγκάστηκαν να απόσχουν από την εργασία, και πολλές διευκολύνσεις όσον αφορά τις πληρωμές φόρου και τις κοινωνικές εισφορές. Τα μέτρα που έχουν ληφθεί μέχρι τώρα θα απαιτούσαν δαπάνες άνω των 6 δισεκατομμυρίων ευρώ, ή σχεδόν το 3,5% του ΑΕΠ σύμφωνα με τον προϋπολογισμό πριν από την κρίση 2020. Όσο περισσότερο η χώρα πλήττεται από την κρίση και παραμένει στο κλείδωμα, τόσο περισσότερο θα αυξάνεται σε μηνιαία βάση φθάνοντας τα εκθετικά επίπεδα, λαμβάνοντας υπόψη τις παρατεταμένες κρατικές δαπάνες για τον περιορισμό της κρίσης και τα μειωμένα έσοδα λόγω της περιορισμένης επιχειρηματικής και εμπορικής δραστηριότητας και τα φορολογικά μέτρα ελάφρυνσης.

Το μέλλον αν και μοιάζει δυσοίωνο δεν πρέπει να το αφήσουμε να μας καταβάλλει. Η ανθρωπότητα έχει δείξει ότι οι κρίσεις έρχονται για να φύγουν και ότι όλα ξεπερνιούνται.  Το χειρότερο πράγμα που θα μπορούσε να συμβεί είναι να ξεχάσουμε αυτούς τους μήνες χωρίς να έχουμε μάθει κάτι. Μόνο να ωφεληθούμε μπορούμε από την όλη αυτή ιστορία. Τα μαθήματα που πρέπει να πάρουμε πρέπει να μείνουν χαραγμένα στην μνήμη ώστε όχι μόνο να είμαστε έτοιμοι για την επόμενη κρίση, αλλά για να θυμόμαστε ότι η υγεία είναι το σημαντικότερο αγαθό που έχει ένας άνθρωπος και θα πρέπει να την προστατεύσουμε.

Χαραλαμπίδης Δ. Στυλιανός, Οικονομολόγος- Οικονοφυσικός MSc

Για να επικοινωνήσετε μαζί του, απευθυνθείτε στην ηλεκτρονική διεύθυνση: steliosxaras1991@yahoo.com