Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπως  twitter, facebook, instagram έχουν εισβάλει καθοριστικά στην καθημερινότητα των ανθρώπων. Δεν είναι τυχαίο που πλέον όταν ξυπνάει κάποιος το πρωί το πρώτο πράγμα που κάνει είναι να κοιτάξει το κινητό. Έχουν κάνει πολύ πιο εύκολη την επικοινωνία με φίλους και συγγενείς, οι οποίοι μπορεί να μένουν σε διαφορετικό μέρος. Δημιουργήθηκε και η δυνατότητα των βίντεο – κλήσεων, που μπορεί κανείς να βλέπει ζωντανά το άτομο που μιλάει σαν να είναι δίπλα του.

Επιπλέον η εμφάνιση των emoticons, που μπορούν να τοποθετηθούν μετά από ένα γραπτό μήνυμα, μπορούν να δείξουν έμμεσα τα συναισθήματα του πομπού. Έχουν γίνει, μάλιστα, και χρήσιμο εργαλείο για να διαφημιστεί η δουλειά κάποιου σε όποιον τομέα κι αν εργάζεται.

Η ψυχίατρος Μπεγίνα Δικμπασάνη, που παραχώρησε συνέντευξη στον Ερευνητικό Οργανισμό Ελλήνων, δήλωσε πως «η εργασία είναι ένας τομέας που έχει επηρεαστεί από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η εργασία είναι κάτι πολύ σημαντικό. Παράγουμε έργο, καλύπτουμε τις βιοτικές μας ανάγκες με αυτόν τον τρόπο. Αν χρησιμοποιούμε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για διαφήμιση και για να επικοινωνούμε με πελάτες, μας εκτοξεύει, γιατί είμαστε σε ένα πλατύ κοινό. Με την παγκοσμιοποίηση μπορούμε να ξεφύγουμε από το σύνολο της χώρας μας».

Παρόλα αυτά οι εφαρμογές αυτές επηρεάζουν τόσο την ψυχολογία των ανθρώπων – κυρίως παιδιών και εφήβων – ώστε να τους προκαλούν ανασφάλεια, εμμονές, στρες και θλίψη περισσότερο από ότι τα προηγούμενα χρόνια. Οι χρήστες με το να παρακολουθούν συνέχεια τις ζωές τρίτων προσώπων γεννιέται το αίσθημα της ζήλιας και του φθόνου, καθώς θεωρούν ότι οι ζωές των άλλων είναι πολύ καλύτερες.

Τα καλλίγραμμα σώματα

Από πάντα υπήρχε εμμονή με την εικόνα του σώματος. Ακόμα και χωρίς την ύπαρξη των social media, κατά βάση το γυναικείο φύλο, παρατηρούσε τις άλλες γυναίκες και ζήλευαν τα ψηλά και αδύνατα πόδια, το μεγάλο στήθος , τους καλοσχηματισμένους γλουτούς και τα λαμπερά, αψεγάδιαστα πρόσωπα. Με την εμφάνιση κυρίως του instragram το φαινόμενο αυτό ενισχύθηκε. Δημιουργείται χαμηλή αυτοεκτίμηση και στη συνέχεια να έρθει και η κατάθλιψη. Ειδικά στους εφήβους αυξάνεται κατακόρυφα η δυσαρέσκεια γύρω από το σώμα τους.

Τα Social media προβάλουν μόνο ένα είδος σώματος, το λεπτό και γραμμωμένο, που συνήθως για μεγάλο μέρος ατόμων αποτελεί άπιαστο όνειρο. Αν δεν έχει κάποιος αυτό το σώμα νιώθει ότι δεν είναι αποδεκτός και πιστεύει πως για αυτό δεν παίρνει αρκετά «like», όπως ο ψ γνωστός τους. Γενικότερα αν μια ανάρτησή δεν έχει τις αντιδράσεις που επιθυμεί ακολουθεί το αίσθημα κατωτερότητας.  Δίνουν την εντύπωση, ότι για να αποκτηθεί αυτό το σώμα, η μόνη λύση είναι η εξοντωτική γυμναστική μέχρι θανάτου για την απώλεια βάρους, η ασιτία και γενικότερα ακραίες διατροφικές συμπεριφορές που δε θα οδηγήσουν στον παράδεισο, αλλά στην κόλαση.

Δεν έχουν γεννηθεί όλοι έχοντας το ίδιο σωματότυπο. Δεν πρέπει να ξεχνάει κανείς πως οι περισσότεροι πριν ανεβάσουν μία φωτογραφία την περνάνε από χιλιάδες φίλτρα, καθώς υπάρχουν αμέτρητες εφαρμογές που μπορούν να αδυνατίσουν το σώμα, να αυξήσουν τη φωτεινότητα και να αφαιρέσει οποιαδήποτε ατέλεια.

«Μπορεί να μην τα χρησιμοποιώ αλλά έρχονται σε εμένα άνθρωποι που έχουν. Παρακολουθώ τι γίνεται, για να είμαι ενήμερη. Προβάλλονται πρότυπα συγκεκριμένης εμφάνισης που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε. Πέρα από αυτά υπάρχουν και οι φωτογραφίες με τα φίλτρα. Δεν είναι δυνατόν όλοι να έχουμε χείλια ροφού, ούτε στήθος και οπίσθια μίας συγκεκριμένης «βασίλισσας» των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Όποιος είναι διάσημος στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχει εύκολο πλουτισμό. Βέβαια και αυτοί ακόμα οι άνθρωποι πληρώνουν κάποιο τίμημα. Επηρεάζουν στο στυλ ντυσίματος, στο πως περπατάμε, στο πως βγαίνουμε φωτογραφίες, στο πως έχουμε τα μαλλιά μας, στο πρόσωπό μας στα πάντα. Σαν να ισοπεδώνονται οι προσωπικότητες. Για τις αμιγώς ψυχικές  ασθένειες, όπως νευρική ανορεξία δε θέλω να ανοίξω αυτό το θέμα», συμπλήρωσε η κ. Δικμπασάνη.

Το φαινόμενο των Influencer/youtuber

Με την άνθηση των social media, ήρθαν στο προσκήνιο νέα επαγγέλματα. Τα πιο διαδεδομένα είναι αυτά του influencer και του youtuber. Ο influencer είναι ένα άτομο, το οποίο έχει τόσο μεγάλο κοινό που το ακολουθεί στα social media (κυρίως στην πλατφόρμα του instagram), που μπορεί να χρεώνει αρκετά υψηλές αμοιβές στις εταιρίες που ενδιαφέρονται να διαφημίσουν τα προϊόντα τους μέσα από τα κοινωνικά προφίλ τους. Αυτός ο άνθρωπος μόνο και μόνο από μια δημοσίευση μπορεί να επηρεάσει τους ακολούθους του ακόμα και για το πιο απλό πράγμα, όπως για το τι θα φάει για πρωινό. Έτσι κερδίζεται ο θαυμασμός και η εμπιστοσύνη.

Ο youtuber, είναι ένα είδος διαδικτυακής διασημότητας, ο οποίος έχει κερδίσει δημοτικότητα από τα βίντεο του στον ιστότοπο κοινής χρήσης βίντεο youtube.  Πολλοί από αυτούς έχουν εταιρικούς χορηγούς που πληρώνουν για την τοποθέτηση προϊόντων στα βίντεο τους ή την παραγωγή διαδικτυακών διαφημίσεων. Συνήθως τα άτομα που εμπλέκονται με αυτές τις πλατφόρμες έχουν σχέση με τη μόδα τα ταξίδια και το φαγητό.  Και τα δύο επαγγέλματα έχουν κοινό στόχο. Να επηρεάζουν το κοινό τους να αγοράσει προϊόντα που προωθεί.

Πολλές φορές οι influencers/ youtubers έχουν την οικονομική δυνατότητα – λόγω των κερδών τους – για πολυτελή ταξίδια και επειδή συνήθως εντυπωσιάζεται το κοινό κάποιοι από αυτούς επιδιώκουν να κάνουν τέτοια ταξίδια. Όμως ένα άτομο που ζει μία απλή λιτή ζωή, δεν μπορεί να συσχετιστεί με τη χλιδή αυτών των ατόμων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργεί ένα μεγάλο κενό και έλλειψη επαφής των influencer/youtuber και των δεκτών. Στους απλούς χρήστες όμως, έχει ξυπνήσει η ανάγκη για αυτή την πολυτέλεια και πραγματοποιούν τέτοια ταξίδια με χρήματα που δεν διαθέτουν. Όλο αυτό για να ικανοποιήσουν την προσωπική τους ανάγκη και να εντυπωσιάσουν τον περίγυρό τους.

Οι ομάδες αυτές έχουν δημιουργήσει και πρότυπα, τα οποία μπορούν να θεωρηθούν και υπερβολικά. Ένα παράδειγμα είναι πως όταν κάποιος influencer/youtuber θέλει να δείξει στο κοινό του τον τρόπο που γυμνάζεται, συνήθως φοράει (αν είναι γυναίκα) κολλητό μπουστάκι και ένα εξίσου κολλητό εφαρμοστό κολάν. Τη μόδα αυτή την έχουν υιοθετήσει αμέτρητα κορίτσια όταν πάνε στο γυμναστήριο. Μόνο που με αυτόν τον τρόπο χάνεται η ουσία, καθώς όταν κάποιος πάει να γυμναστεί το κάνει για λόγους υγείας και ευεξίας και όχι για να δειχτεί. Με το να φοράει κανείς φαρδιά ρούχα όταν γυμνάζεται δε θα τον εμποδίσει στο στόχο του.

Η ψυχίατρος αναρωτιέται το εξής, «είναι άραγε επαγγέλματα αυτά; Κι όμως βγάζουν λεφτά κι έχουν μεγάλη επιρροή. Πρόσφατα διάβασα πως μια Ιταλίδα influencer μάζεψε χρήματα μέσα από το λογαριασμό της για να ενισχύσει το εθνικό σύστημα της Ιταλίας. Και η λέξη «followers» που έχει δημιουργηθεί, η οποία μεταφράζεται ως ακόλουθοι, είναι τόσο ωραία λες και είμαστε όλοι πρίγκιπες, βασιλιάδες και πρέπει να έχουμε ακολούθους. Πολλά παιδιά επιλέγουν επαγγελματικό προσανατολισμό, όπως μοντέλα, διαφημιστές, make up artists, influencers γιατί έχουν υπερέκθεση σε όλο αυτό. Είναι εξέλιξη και τα αποτελέσματά της θα τα δούμε σε βάθος χρόνου».

Διαπροσωπικές σχέσεις

Τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται ότι όταν μια παρέα – συνήθως νεαρής ηλικίας – βγαίνει βόλτα για καφέ, φαγητό ή για οτιδήποτε άλλο, όμως οι περισσότεροι είναι με ένα κινητό στο χέρι. Ασχολούνται με τον προσωπικό τους λογαριασμό στο instagram αντί να μιλάνε, να γελάνε και να αναπτύσσουν διάφορες συζητήσεις. Βγάζουν μία φωτογραφία για να δείξουν στους τρίτους ότι περνάνε καλά και διασκεδάζουν και μετά επικρατεί σιωπή.

«Έχει χαθεί αυτό που έβλεπες κάποιον τυχαία στο δρόμο και να πεις « έλα πάμε για έναν καφέ». Είναι όλα συνεννοημένα από το τηλέφωνο. Μου φαίνεται αδιανόητο να κάθονται άνθρωποι σε μία καφετέρια και να έχουν μπροστά τους το facebook , το instagram και να μη μιλάνε. Εγώ που είμαι επαγγελματίας και ανά πάσα στιγμή μπορεί να με πάρει ένας ασθενής, έχω το τηλέφωνο στη δόνηση. Βέβαια, είμαι και προκατειλημμένη, καθώς δεν χρησιμοποιώ μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί οι νέοι προτιμάνε να στέλνουν φωνητικά μηνύματα αντί να μιλάνε ζωντανά στο τηλέφωνο. Ίσως να φταίει και το χάσμα γενεών. Ναι, να χρησιμοποιούμε το κινητό για διασκέδαση, δουλειά, να έχουμε φίλους στο facebook και να μιλάμε από εκεί αλλά πρέπει να περνάμε ένα φίλτρο σε όλο αυτό για να δημιουργηθεί η προσωπικότητά μας, να ξέρουμε τι θέλουμε και εμείς στη ζωή μας», εκμυστηρεύεται η ψυχίατρος.

Δεν πρέπει να παραλειφθεί ότι το φλερτ μέσω internet γνωρίζει ραγδαία αύξηση τα τελευταία χρόνια. Το Facebook, το Instagram και άλλες εφαρμογές αποτελούν έναν εύκολο, γρήγορο και ανώδυνο τρόπο για να γνωρίσει κανείς κόσμο, να φλερτάρει ακόμα και να δημιουργήσει σχέσεις. Η υπερβολική χρήση των social media όμως, είναι ένας από τους λόγους που οι άνθρωποι έχουν χάσει την ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ τους. Πολλοί θεωρούν πως τα social media είναι ένα είδος προθέρμανσης για το κανονικό φλερτ.

Σίγουρα το να μην κοιτάζει κανείς το άτομο που τον ενδιαφέρει στα μάτια αλλά να υπάρχει μία οθόνη ανάμεσά τους είναι λιγότερο αγχωτικό και εύκολο για να αναπτυχθεί μία λιγότερο άβολη συζήτηση. Ωστόσο το ζήτημα είναι να μπορεί κανείς να προσεγγίσει το άτομο που τον ενδιαφέρει από κοντά, με την ίδια ευκολία που στέλνει μήνυμα. Το φλερτ μέσω της ανωνυμίας μπορεί να κρύβει παγίδες, όπως ψευδή στοιχεία του αποστολέα (catfish).

Το ίδιο επισημαίνει και η ψυχολόγος. «Με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν ερχόμαστε σε επαφή πρόσωπο με πρόσωπο με έναν άνθρωπο και πρέπει να κρατάμε ασφαλή απόσταση και να προστατευόμαστε. Δεν πρέπει να αφήνουμε τα συναισθήματα γιατί ίσως κρύβονται κάποιοι. Αυτό ισχύει και για φιλικές και για ερωτικές σχέσεις μέσω διαδικτύου. Μην αναφέρω το «παιχνίδι» της μπλε φάλαινας που άγνωστοι επηρέαζαν διάφορα άτομα και τα οδηγούσαν στο θάνατο».

 Η Τρομολαγνεία

Ένα κάπως πιο σοβαρό θέμα, που έχει γεννηθεί με την εμφάνιση των social media, είναι η τρομολαγνεία και η τρομοκρατία για κάποιο θέμα της επικαιρότητας – όπως ο κορωνοϊός – που μπορεί να προκαλέσει κάποιος χρησιμοποιώντας τα. Βρετανοί βουλευτές είχαν κάνει αναφορά πως τα social media έχουν αποτύχει στο να καταπολεμήσουν την προώθηση της τρομοκρατίας και της προπαγάνδας. Τόνισαν, ότι αυτές οι πλατφόρμες θα πρέπει να συνεργάζονται στενά με την αστυνομία, για να δοθεί ένα τέλος στην τρομοκρατική δραστηριότητα στο διαδίκτυο.

Η άποψή τους συμπίπτει με αυτή της ψυχιάτρου. «Προσφέρουν έδαφος στον οποιονδήποτε , εγώ το λέω ο κάθε πονεμένος, να έχει λόγο, άποψη και να την ανεβάσει κάπου χωρίς να είναι ειδικός, χωρίς να έχει γνώση και μπορεί να μεταφέρει πληροφορίες που είναι ψεύτικες. Τα fake news πάνε και έρχονται. Οπότε αυτό είναι επικίνδυνο αν δεν χρησιμοποιηθούν από επιστήμονες. Θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν φίλτρα για να ελέγχουν ποιος ανεβάζει τι».

Αυτή η νέα πραγματικότητα που έχουν δημιουργήσει τα social media δεν αφήνει κανέναν αδιάφορο. Δεν είναι λίγοι που εύχονται να κλείσουν τα social media ώστε η νέα γενιά να βρει την αληθινή της ταυτότητα . Ακόμα και διάσημα πρόσωπα έχουν αυτή την άποψη (Selena Gomez). Όμως ακόμα κι αυτοί που το λένε, κάθε φορά που διακόπτεται η πλατφόρμα του instagram ή του facebook, εξαιτίας ενός προβλήματος στον υπολογιστή – εξυπηρετητή (server) παθαίνει πανικό. Το πώς θα επιδράσει η ύπαρξή τους στην κοινωνία θα φανεί στα επόμενα χρόνια, όπως επισημαίνει η κ. Δικμπασάνη.

«Η κοινωνία δεν έχει αλλάξει ακόμη. Αλλάζουν οι κοινωνικές επαφές και οι κοινωνικές σχέσεις. Μεγαλώνουν καινούργιες γενιές ανθρώπων, οι οποίοι επικοινωνούν μέσω ενός υπολογιστή και ενός τηλεφώνου. Εδώ οι φοιτητές εν μέσω κορωνοϊού διαβάζουν μέσα από το τηλέφωνο, ούτε καν υπολογιστή χρησιμοποιούν. Το πώς θα αποτυπωθεί στην κοινωνία όλο αυτό θα το δούμε στο μέλλον, όταν τα παιδιά που χρησιμοποιούν αυτά τα μέσα βγουν στην πραγματική ζωή, την ενήλικη ζωή».

Μαρία Ζωγράφου, Δημοσιογράφος