Το ελληνικό κράτος πριν από τη δημιουργία του μέχρι και σήμερα έχει βιώσει 5 φορές οικονομική κρίση, κηρύσσοντας πτώχευση. Η οικονομία της χώρας βρέθηκε ανήμπορη να ξεπληρώσει το τεράστιο ποσό των εξωτερικών δανείων. Οι πολιτικές αποφάσεις που πάρθηκαν για την αντιμετώπιση των κρίσεων δημιούργησαν έναν φαύλο κύκλο εξαρτήσεων από τους εξωτερικούς δανεισμούς. Για να διαβάσετε το πρώτο μέρος, πατήστε εδώ.

«Κύριοι, δυστυχώς επτωχεύσαμεν»

Σε μια περίοδο που κυριαρχεί η πολιτική αστάθεια, ξεκίνησε μια στοιχειώδης ανάπτυξη της βιομηχανίας και των τραπεζών δημιουργώντας μια νέα κοινωνική τάξη, την αστική. Εκπρόσωπος αυτής της τάξης ήταν ο Χαρίλαος Τρικούπης, του οποίου το όνομα θα συνδεθεί με τη μεγαλύτερη οικονομική κρίση που βίωσε η χώρα. Από το 1875 θα επικρατήσει η «αρχή της δεδηλωμένης» και ο σχηματισμός μιας κυβέρνησης εξαρτάται πλέον από τη πλειοψηφία της Βουλής και όχι από τον βασιλιά. Ο Τρικούπης είχε αναλάβει χρέη πολιτικού ήδη από το 1865 αλλά το 1881 ανέλαβε καθήκοντα πρωθυπουργού.

Τα σχέδια του Τρικούπη ήταν φιλόδοξα. Ήθελε να ανοικοδομήσει τη χώρα αναπτύσσοντας νέα έργα υποδομών. Για την υλοποίηση αυτών των έργων ο Τρικούπης επέβαλε σκληρή φορολογία στους κατοίκους, καθώς στράφηκε και στον εξωτερικό δανεισμό. Η σκληρή φορολογία δυσκόλευε την καθημερινότητα των κατοίκων αφού είχε φτάσει στις 29 δραχμές κατά κεφαλήν. Ενώ το μεγαλύτερο ποσό των δανείων πήγαινε στη πληρωμή των τόκων.

Η οικονομία κατέρρεε για μια ακόμα φορά και σταθερές πολιτικές για την αντιμετώπιση της κρίσης δεν υπήρχαν. Στα τρία χρόνια 1890-1893 άλλαξαν πέντε κυβερνήσεις. Είχαν ληφθεί νέα μέτρα με πιο αυστηρές περικοπές στις δημόσιες δαπάνες και επήλθαν νέοι φόροι και τέλη. Η οικονομία κατέρρευσε τελείως με τον ερχομό της κρίσης της κορινθιακής σταφίδας. Η Γαλλία σταμάτησε να εισάγει σταφίδες από την ελληνική αγορά, με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί πλεόνασμα στη παραγωγή και ένα μεγάλο πλήγμα στο εξωτερικό ισοζύγιο. Τη χρονιά εκείνη, το 1893, το εξωτερικό χρέος σημειώνεται στα 650.000.000 χρυσά φράγκα και το εσωτερικό χρέος στις 160.000.000 δραχμές. Στις 10 Δεκεμβρίου του 1893, ο Χαρίλαος Τρικούπης ανακοίνωσε στη Βουλή τη πτώχευση της χώρας με το αλησμόνητο «Κύριοι, δυστυχώς επτωχεύσαμεν».

Η χρεοκοπία «χρέωσε» την εξουσία από τον Τρικούπη και το 1895 πρωθυπουργός εκλέχθηκε ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης, ο οποίος επιβάρυνε την οικονομία με την ήττα του ελληνοτουρκικού πολέμου το 1897. Τον επόμενο χρόνο η χώρα αναγκάστηκε να αποδεχτεί τον Διεθνή Οικονομικό Έλεγχο. Ο Διεθνής έλεγχος βοήθησε να μπει μια τάξη στη διαχείριση των κρατικών εσόδων και η πολιτική λιτότητας που επεβλήθη κράτησε μέχρι το 1910.

Το «κραχ» του 1929 και οι επιπτώσεις στην Ελλάδα

Η χρεοκοπία του 1893 είχε ξεχαστεί μετά τις νίκες των Βαλκανικών Πολέμων και του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η προσάρτηση νέων εδαφών δημιούργησε νέους πόρους. Η Ελλάδα ξεκίνησε να ορθοποδεί μέχρι τη μικρασιατική εκστρατεία. Το 1922 η ελληνική κυβέρνηση χρειαζόταν χρήματα προσφεύγοντας στις εξωτερικές τράπεζες. Οι ξένες δυνάμεις φάνηκαν απρόθυμες να εκχωρήσουν δάνειο. Ο Πέτρος Πρωτοπαπαδάκης εφάρμοσε ένα πρωτότυπο σύστημα. Προχώρησε σε έναν εσωτερικό δανεισμό με τη διχοτόμηση της δραχμής. Η αριστερή πλευρά του χαρτονομίσματος θα χρησιμοποιούταν για νόμισμα με τη μισή αξία και η δεξιά πλευρά ως ομόλογο. Το σύστημα ήταν πλήρως πετυχημένο και συγκεντρώθηκε ένα μεγάλο ποσό για την εκστρατεία.

Ο ερχομός των προσφύγων έφερε ανάπτυξη στην οικονομία. Για να ξεκινήσουν μια νέα ζωή άρχισαν να δουλεύουν σκληρά. Τους δόθηκαν χωράφια για καλλιέργεια και μέσω αυτού η παραγωγή σημείωσε αύξηση. Επομένως αυξήθηκαν τα έσοδα και οι εξαγωγές, όπως και μειώθηκε η τιμή των προϊόντων. Η Κοινωνία των Εθνών παραχώρησε δύο δάνεια για την αποκατάσταση των προσφύγων, ωστόσο απαίτησε μεταρρυθμίσεις από την κυβέρνηση του Ε. Βενιζέλου.

Στις 24 Οκτωβρίου του 1929 το λεγόμενο «κραχ» από το χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης επέφερε τεράστια προβλήματα στην παγκόσμια οικονομία. Στην ελληνική οικονομία οι συνέπειες φάνηκαν το 1931, όταν δεν υπήρχαν τα χρήματα για την αποπληρωμή των προπολεμικών δανείων. Παράλληλα μειώθηκαν οι εξαγωγές όπως και οι τιμές. Η πιο εύκολη λύση ήταν η ζήτηση ενός δανείου 150.000.000 δολαρίων για να εξυπηρετηθούν οι άμεσες ανάγκες. Όμως κανένα δάνειο δεν εκχωρήθηκε.

Ο Βενιζέλος προσπάθησε να εκδώσει χρήματα αλλά αποθέματα χρυσού δεν υπήρχαν. Έτσι πήρε την απόφαση να συνδέσει την ελληνική δραχμή με το δολάριο αλλά πολλοί έβγαλαν τα χρήματα τους στο εξωτερικό πλήττοντας την εθνική προσπάθεια. Το 1932 μείωση της αξίας της δραχμής και η αύξηση του πληθωρισμού οδήγησαν στη στάση πληρωμών και συνεπώς στην ανακήρυξη της πτώχευσης του κράτους. Η πολιτική αστάθεια και η πτώχευση αποτελούσαν τις κύριες αιτίες για την εγκαθίδρυση της δικτατορίας του Μεταξά, στις 4 Αυγούστου του 1936. Η οικονομική ανάπτυξη ήρθε μετά από κάποιες δεκαετίες, μόλις το 1967 αποπληρώθηκαν τα προηγούμενα δάνεια.

78 χρόνια μετά την οικονομική κρίση του 1929

Το 2008 η κρίση των δανείων των ΗΠΑ προκάλεσε ανησυχίες για μια επερχόμενη οικονομική κρίση που θα έπαιρνε παγκόσμιες διαστάσεις. Η ευρωπαϊκή αγορά ξεκίνησε να πλήττεται με τη μείωση των εξαγωγών και τη σταδιακή αύξηση της ανεργίας. Μια από τις πρώτες χώρες που επηρεάστηκαν ήταν, φυσικά, η Ελλάδα.

Η αντιμετώπιση της κρίσης κράτησε οκτώ χρόνια. Αποδείχτηκε ότι ο προβληματικός τομέας δεν ήταν ο τραπεζικός, όπως σε άλλες χώρες, αλλά ήταν προβληματική η διαχείριση των δημοσιονομικών του κράτους. Το κράτος διαρκώς ξόδευε περισσότερα χωρίς να εισπράττει, με αποτέλεσμα το δημόσιο χρέος να έχει διογκωθεί. Το 2009 το ετήσιο δημοσιονομικό έλλειμμα ήταν της τάξης του 15,6% και μέσα σε έναν χρόνο το δημόσιο χρέος αυξήθηκε, μη κάνοντας το βιώσιμο. Η ελληνική κυβέρνηση του Γεώργιου Παπανδρέου δε μπορούσε να δανειστεί λόγω των επιτοκίων. Στις 23 Απριλίου 2010 ανακοίνωσε τη προσφυγή της οικονομικής βοήθειας από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.

Στις 8 Μαϊου του 2010 εγκρίθηκε η Σύμβαση Δανειακής Διευκόλυνσης ή αλλιώς τα γνωστά «μνημόνια» που συνοδευόντουσαν με σκληρά μέτρα λιτότητας. Στόχος τους ήταν η χρηματοδότηση των άμεσων αναγκών, η εξάλειψη των ελλειμμάτων καθώς και η στήριξη των τραπεζικών συστημάτων. Η χώρα συνολικά προχώρησε σε τρία μνημόνια τα έτη 2010, 2012 και 2015. Το νομοσχέδιο του 2010 προέβλεπε την αύξηση των φόρων και των απολύσεων, μείωση κατώτατου μισθού, περικοπή δημοσίων δαπανών και μεταρρυθμίσεις συνταξιοδοτικού συστήματος.

Το τρίτο πρόγραμμα οικονομικής βοήθειας ξεκίνησε στις 19 Αυγούστου του 2015 και τυπικά τελείωσε στις 20 Αυγούστου του 2018. Το χρηματικό ποσό βοήθειας ήταν ύψους 86 δις ευρώ. Για να χορηγηθεί αυτό το πόσο η χώρα θα έπρεπε να θέσει νέες μεταρρυθμίσεις. Η Ελλάδα θα έπρεπε κυρίως να αποκαταστήσει τη δημοσιονομική βιωσιμότητα και να διασφαλίσει τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, έτσι ώστε να αναπτύξει την ανταγωνιστικότητα και τις επενδύσεις. Επιπλέον θα έπρεπε να εκσυγχρονιστεί το κράτος και η δημόσια διοίκηση για να καταπολεμηθεί η διαφθορά.

Μπορεί το 2018 η χώρα να βγήκε από τα μνημόνια και τα αυστηρά μέτρα αλλά η οικονομία της θεωρείται ακόμη αδύναμη, θέτοντας την κάτω από επιτήρηση ως το 2022. Αυτά τα οκτώ χρόνια ήταν μια οδυνηρή πορεία με πολλές θυσίες και σκληρή δουλειά ωστόσο η χώρα πάντα έβρισκε τον τρόπο να ορθοποδήσει. Βέβαια τίποτα δεν είναι δεδομένο λόγω της έξαρσης της πανδημίας του Covid-19. Πέρα από την κοινωνική κρίση που έχει προκληθεί, δεν είναι καθόλου απίθανο μια νέα παγκόσμια οικονομική κατάρρευση να είναι προ πυλών.

Γεωργία Γαϊδατζή, Δημοσιογράφος